Witraże z 1937 r. w kościele w Witowie - co przedstawiają

Spisała: Zofia Chowaniec · poprawiono 13.11.2026

W artykule

Witraże z 1937 r. w kościele w Witowie - historia i jak je czytać

Witraże z 1937 r. w kościele Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie są jednym z trzech rozpoznawalnych etapów wystroju tej drewnianej świątyni: po kościele poświęconym 16 lipca 1912 r. i przed rzeźbami Michała Gąsienicy-Szostaka z lat 80. XX w. Portal VisitMalopolska podaje rok ich powstania, lecz nie wskazuje projektanta ani pracowni.

Przy oglądaniu wnętrza najlepiej zacząć od rzeczy pewnych. Kościół w Witowie, w gminie Kościelisko, ma drewnianą konstrukcję, pionowo układane deski oraz neogotycki ołtarz główny z pracowni Ferdynanda Prinotha w St. Ulrich w Tyrolu. Barwne szkło nie jest tu dodatkiem oderwanym od architektury: światło wpada między drewniane ściany, złoto ołtarza i ciemniejszy gont widoczny przez okna.

• Rok 1937 - jest datą przypisywaną witowskim witrażom przez portal VisitMalopolska.
• 16 lipca 1912 r. - to data poświęcenia kościoła Matki Bożej Szkaplerznej, czyli 25 lat przed powstaniem witraży.
• Witów na Podhalu - należy odróżnić od innych miejscowości o tej samej nazwie, zwłaszcza przy wyszukiwaniu fotografii.
• Autor witraży - nie jest wskazany w dostępnych źródłach, dlatego nie należy przypisywać ich konkretnej pracowni.

Skąd wiadomo, że witraże w Witowie pochodzą z 1937 r.?

Witraże w kościele Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie datuje się na 1937 r., ponieważ taką informację podaje opis obiektu w portalu VisitMalopolska. To źródło wskazuje również witraże jako część historycznego wyposażenia świątyni.

Ta data porządkuje oglądanie wnętrza. Najpierw powstała sama drewniana bryła kościoła, budowana w latach 1910-1912 według projektu Jana Tarczałowicza. Potem pojawiły się kolejne elementy wyposażenia. Witraże należą więc do okresu międzywojennego, a nie do czasu budowy świątyni.

Kto wykonał witraże w Witowie?

Nie wiadomo, kto wykonał witowskie witraże, ponieważ dostępne opisy podają rok 1937, ale nie wymieniają nazwiska artysty, fundatora ani pracowni. Najuczciwszą odpowiedzią jest pozostawienie tej kwestii otwartej.

W praktyce najwięcej może powiedzieć sama szyba. Jeśli przy dolnej krawędzi okna znajduje się sygnatura, data lub napis fundacyjny, warto odczytać go dosłownie, bez rozwijania skrótów i dopowiadania nazwisk. Podobnie należy traktować ewentualne inicjały. Jedna litera nie jest jeszcze dowodem autorstwa.

Budowę wcześniejszej bryły kościoła opisuje tekst o budowie kościoła według projektu Jana Tarczałowicza. Wątkiem, który dobrze pokazuje kunszt drewnianej konstrukcji, jest też sosrąb z datą 1911 i ciesiołka kościoła.

Rok 1937 w historii kościoła - witraże i filmy Juliena Bryana

Rok 1937 łączy w Witowie dwa ślady pamięci: witraże wymieniane przez VisitMalopolska oraz wzmiankę archiwalnej strony parafii o nagraniach Juliena Bryana z wnętrza kościoła i wyjścia wiernych po Mszy. Nie ma podstaw, by twierdzić, że na tych filmach widać konkretne okna lub ich szczegóły.

Julien Bryan był amerykańskim dziennikarzem i filmowcem. Dawny opis historii Witowa przypominał jego pobyt w miejscowości oraz ujęcia związane z kościołem. To cenna wskazówka dla historii miejsca, lecz nie zastępuje dokumentacji konserwatorskiej ani fotografii każdego witraża.

• Julien Bryan - został wskazany w archiwalnym opisie jako autor nagrań z 1937 r. związanych z kościołem w Witowie.
• Wnętrze świątyni - było jednym z tematów wspomnianych przy tych nagraniach.
• Wyjście po Mszy - archiwalny opis wymienia wiernych opuszczających kościół po liturgii.
• Witraże - mają ten sam rok datowania, ale ich obecności w konkretnych kadrach nie można zakładać.

Kim był Julien Bryan dla historii Witowa?

Julien Bryan był amerykańskim dziennikarzem i filmowcem, którego nagrania z 1937 r. zachowały wzmiankę o wnętrzu kościoła w Witowie oraz wiernych wychodzących po Mszy. Informację przekazuje dawna strona parafialna zachowana w archiwum internetowym.

Takie nagranie ma przede wszystkim wartość historyczną: pozwala myśleć o kościele jako o miejscu używanym przez wspólnotę, nie tylko jako o obiekcie architektury. Nie powinno się jednak wyciągać z samej wzmianki daleko idących wniosków o wyglądzie poszczególnych elementów wystroju.

Czy stare filmy z Witowa pokazują witraże?

Nie wiadomo, czy stare filmy Juliena Bryana pokazują witraże, ponieważ dostępny opis mówi o wnętrzu kościoła, ale nie opisuje kadrów ani detali okien. Bez oględzin materiału nie da się tego potwierdzić.

To dobry przykład ostrożnego czytania źródeł. Można mówić o nagraniach z 1937 r. i o witrażach z tego samego roku. Nie należy jednak łączyć tych dwóch faktów w opowieść o „filmowym zapisie witraży”, jeśli żadne źródło tego nie stwierdza.

Co przedstawiają witraże w kościele w Witowie?

Nie da się rzetelnie opisać scen przedstawionych na wszystkich witrażach w kościele w Witowie bez aktualnej dokumentacji fotograficznej każdego okna. Pewnym punktem odniesienia pozostaje patronka świątyni - Matka Boża Szkaplerzna - oraz sąsiednie kaplice św. Anny na Płazówce i św. Jana Chrzciciela na Polanie Chochołowskiej.

W ikonografii religijnej obraz nie działa jak zagadka z jedną odpowiedzią. Najpierw rozpoznaje się postać, potem jej atrybuty, napis oraz miejsce w świątyni. Dopiero wtedy można nazwać scenę. Przy witrażu nie warto polegać na odbiciu koloru, pamięci lub skojarzeniu z innym kościołem.

• Maryja z Dzieciątkiem - jest częstym motywem w przedstawieniach Matki Bożej Szkaplerznej.
• Szkaplerz - może być trzymany przez Maryję albo przekazywany postaci klęczącej.
• Św. Szymon Stock - w tradycji karmelitańskiej bywa łączony z przekazaniem szkaplerza.
• Baranek - jest klasycznym atrybutem św. Jana Chrzciciela, lecz sam symbol nie dowodzi jego obecności w konkretnym witowskim oknie.
• Św. Anna z Maryją - to możliwy trop ikonograficzny związany z patronką kaplicy na Płazówce, a nie potwierdzony opis witraża.

Jak rozpoznać Matkę Bożą Szkaplerzną na witrażu?

Matkę Bożą Szkaplerzną rozpoznaje się najczęściej po przedstawieniu Maryi z Dzieciątkiem oraz po szkaplerzu widocznym w jej dłoni lub przekazywanym postaci klęczącej. Znaczenie tytułu najlepiej odczytywać w związku z tradycją karmelitańską i wezwaniem witowskiego kościoła.

Szkaplerz nie jest ozdobą oderwaną od treści obrazu. W pobożności katolickiej wiąże się z nabożeństwem, a nie z automatyczną gwarancją szczególnego skutku. Można o nim przeczytać szerzej w tekście Matka Boża Szkaplerzna jako patronka kościoła.

Jak odczytać świętych i symbole na szkle?

Świętych na witrażu rozpoznaje się przez zestaw co najmniej dwóch wskazówek: postać, atrybut i ewentualny napis. Jeden kolor szaty albo pojedynczy przedmiot nie wystarcza do pewnego oznaczenia.

Przykładowo św. Jan Chrzciciel często występuje z barankiem, a św. Anna może być pokazana z małą Maryją. Są to zasady ogólne ikonografii. Nie należy na tej podstawie twierdzić, że właśnie te osoby są przedstawione na konkretnych szybach w Witowie.

Jak dokumentować sceny bez dopowiadania szczegółów?

Sceny na witrażu dokumentuje się w trzech krokach: fotografuje się całe okno, zapisuje widoczny napis dosłownie i oddziela obserwację od interpretacji. Data zdjęcia pomaga później porównać kolory oraz stan szkła.

1. Najpierw zapisz położenie okna względem wejścia lub prezbiterium, ponieważ ułatwia to ponowne odnalezienie przedstawienia.
2. Następnie sfotografuj całe pole witrażowe, aby nie zgubić kompozycji i sąsiednich kwater.
3. Potem wykonaj zbliżenie napisu lub sygnatury, nie rekonstruując niewidocznych liter.
4. W opisie rozdziel zdanie „widać postać z barankiem” od zdania „może to być św. Jan Chrzciciel”.

Jak powstaje witraż?

Witraż powstaje w kilku etapach: artysta przygotowuje projekt w skali 1:1, tnie szkło, maluje detale, wypala malaturę, łączy elementy ołowiem i osadza gotową kompozycję w ramie. Różni się więc od zwykłej malowanej szyby trwałą konstrukcją z wielu kawałków szkła.

Ten proces objaśnia, dlaczego witraż jest równocześnie obrazem i elementem budowlanym. Kolor może być zawarty w masie szkła, a drobne linie twarzy, dłoni czy fałd szat nanoszone są osobno. Ołów utrzymuje układ kwater, lecz po wielu latach może wymagać prac konserwatorskich.

• Karton - jest pełnowymiarowym projektem, według którego rozcina się wzór na pola szkła.
• Szkło barwione w masie - ma kolor w całej swojej grubości, a nie tylko na powierzchni.
• Malatura - oznacza szczegóły malowane farbą do szkła i utrwalane wypalaniem.
• Ołowianka - to profil ołowiany, który łączy poszczególne kawałki szkła.
• Kwatera - jest pojedynczym fragmentem większej kompozycji witrażowej.

Czym różni się witraż od malowanej szyby?

Witraż składa się z wielu elementów szkła połączonych ołowiem, a malowana szyba może być jednym taflowym szkłem z dekoracją naniesioną na powierzchnię. Witraż ma więc wyraźną siatkę podziałów konstrukcyjnych.

W praktyce oba rozwiązania mogą współistnieć. Witrażysta używa malatury, aby dodać rysunek do barwnego szkła. Nie oznacza to, że całe okno staje się tylko „malowaną szybą”.

Dlaczego ołów i malatura wymagają uwagi?

Ołów i malatura wymagają uwagi, ponieważ profil ołowiany z czasem może stracić sztywność, a powierzchnia szkła zbiera zabrudzenia lub ulega uszkodzeniom. O potrzebie konserwacji decydują oględziny specjalisty, nie samo przypuszczenie obserwatora.

Nie ma podstaw, aby twierdzić, że witowskie witraże były restaurowane. Można jedynie wyjaśnić zasadę ogólną: konserwator ocenia stan spoin, szkła, ramy i zabezpieczenia przed warunkami atmosferycznymi.

Witraż w drewnianym wnętrzu - światło, kolor i deska

Witraż w drewnianym wnętrzu kościoła w Witowie działa przez kontrast: barwne światło spotyka pionowe deski, ciepłe drewno i złocony neogotycki ołtarz. Odbiór koloru zmienia się zależnie od pogody, pory dnia oraz kierunku, z którego światło pada na szybę.

Właśnie dlatego jedna wizyta nie zawsze wystarcza. W słoneczny dzień szkło może wydawać się jaśniejsze, a w pochmurny mocniej rysuje się układ ołowiu i malatury. Nie jest to wada ani dowód zmiany koloru - tak działa światło przechodzące przez różną grubość i barwę szkła.

• Poranek - może wydobywać inne barwy niż popołudnie, zależnie od strony świata okna.
• Pochmurna pogoda - często ułatwia zobaczenie rysunku malatury bez ostrych kontrastów.
• Słońce - wzmacnia przejrzystość barwnego szkła, ale utrudnia fotografowanie.
• Pionowe deski - tworzą spokojne, jasne tło dla światła wpadającego przez okna.
• Złoto ołtarza - buduje odmienny akcent kolorystyczny niż szkło i drewno.

Kiedy najlepiej oglądać witraże w Witowie?

Witraże najlepiej oglądać co najmniej dwa razy: przy świetle rozproszonym oraz w dzień z większą ilością słońca. Dzięki temu łatwiej zobaczyć zarówno kolor szkła, jak i rysunek poszczególnych kwater.

Godziny Mszy i możliwość spokojnego wejścia do wnętrza mogą się zmieniać. Przed przyjazdem należy sprawdzić aktualne informacje na oficjalnej stronie parafii Witów i uszanować czas liturgii oraz modlitwy.

Jak podcienia i bryła kościoła wpływają na odbiór wnętrza?

Podcienia i drewniana bryła kościoła tworzą przejście między jasnym otoczeniem a bardziej skupionym wnętrzem, dlatego barwy witraży odczuwa się po wejściu szczególnie wyraźnie. To efekt architektury, światła i materiału, a nie tylko samego szkła.

O zewnętrznej formie świątyni opowiada artykuł o podcieniach kościoła i dawnych sobotach. Warto przeczytać go przed wizytą, bo wtedy łatwiej dostrzec ciągłość między gontem, drewnianą ścianą i wnętrzem.

Dlaczego w kościołach są obrazy i witraże?

Obrazy i witraże w kościołach służą przypominaniu historii zbawienia, przedstawianiu Chrystusa, Maryi i świętych oraz wspieraniu modlitwy. Katechizm Kościoła Katolickiego w punktach 2131-2132 rozróżnia cześć oddawaną przedstawionej osobie od adoracji należnej wyłącznie Bogu.

Witraż nie jest przedmiotem kultu sam w sobie. Jest formą sztuki sakralnej, która operuje światłem, kolorem i rozpoznawalnymi znakami. Sobór Nicejski II z 787 r. uzasadnił miejsce świętych wizerunków w Kościele, a konstytucja Sacrosanctum Concilium poświęca sztuce sakralnej numery 122-125.

• Adoracja - należy tylko Bogu i nie jest oddawana materialnemu obrazowi.
• Cześć - w odniesieniu do wizerunku kieruje się ku osobie, którą obraz przedstawia.
• Katechizm Kościoła Katolickiego - omawia święte obrazy w punktach 1159-1162 oraz 2131-2132.
• Sobór Nicejski II - w 787 r. potwierdził prawowitość czci świętych wizerunków.
• Sacrosanctum Concilium - w 1963 r. wskazało godność sztuki sakralnej w życiu Kościoła.

Czy cześć dla obrazów jest bałwochwalstwem?

Nie, cześć dla obrazów nie jest bałwochwalstwem, jeśli odnosi się do osoby przedstawionej, a nie do materii obrazu. Tak wyjaśnia Katechizm Kościoła Katolickiego w punkcie 2132.

„Cześć oddawana obrazowi odnosi się do osoby, którą obraz przedstawia.” - Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 2132, 1992

To rozróżnienie pomaga spokojnie odczytać również witraż. Szkło, ołów i rama są dziełem ludzkich rąk, a przedstawienie może kierować myśl ku Chrystusowi, Maryi lub świętym.

Jak Sobór Nicejski II wyjaśnia rolę wizerunków?

Sobór Nicejski II wyjaśnia rolę wizerunków przez rozróżnienie między ich szacunkiem a adoracją Boga. Sobór z 787 r. potwierdził, że wizerunki Chrystusa, Maryi i świętych mogą mieć miejsce w kulcie Kościoła.

„Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas.” - Ewangelia według św. Jana 1,14, Biblia Tysiąclecia

W chrześcijańskim rozumieniu obraz wiąże się z tajemnicą Wcielenia. Nie zastępuje wiary ani liturgii. Może natomiast pomóc patrzeć uważniej i rozpoznać treść, którą przedstawia.

Jaką rolę ma sztuka sakralna według Sacrosanctum Concilium?

Sztuka sakralna według Sacrosanctum Concilium ma służyć pięknu domu Bożego i godności sprawowanego kultu. Konstytucja Soboru Watykańskiego II z 1963 r. omawia te zasady w numerach 122-125.

Dokument nie nakazuje jednego stylu. Drewniany kościół na Podhalu może mówić własnym językiem materiału, rzemiosła i lokalnej formy, jeśli zachowuje godność miejsca. Witraże z 1937 r. można oglądać właśnie w tej perspektywie.

Jak fotografować witraże z szacunkiem dla miejsca?

Witraże w kościele fotografuje się najlepiej poza Mszą, bez lampy błyskowej, z ekspozycją ustawioną na jasne szkło i bez wchodzenia do prezbiterium. Zdjęcie nie powinno przeszkadzać osobom modlącym się ani naruszać porządku miejsca sakralnego.

Wnętrze kościoła nie jest studiem fotograficznym. Wystarczy kilka spokojnych ujęć wykonanych z przejścia lub ławki. Gdy trwa liturgia, pierwszeństwo ma uczestnictwo i cisza. Jeśli fotografowanie budzi wątpliwość, najlepiej zrezygnować albo zapytać na miejscu.

• Lampa błyskowa - powinna pozostać wyłączona, ponieważ odbija się w szkle i rozprasza innych.
• Ekspozycja na szybę - pomaga zachować rysunek oraz kolor witraża zamiast białego prześwietlenia.
• Statyw - nie powinien blokować przejścia ani zajmować miejsca podczas nabożeństwa.
• Prezbiterium - nie jest przestrzenią do swobodnego ustawiania aparatu.
• Cisza migawki - warto włączyć tryb cichy, jeśli aparat lub telefon go oferuje.

Jak sfotografować witraż bez prześwietlenia?

Witraż bez prześwietlenia fotografuje się przez obniżenie ekspozycji i ustawienie pomiaru światła na najjaśniejszej części szkła. Pierwszy kadr warto wykonać szeroko, a drugi zbliżeniowo, po sprawdzeniu szczegółów na ekranie.

1. Stań kilka kroków od okna, aby objąć całą kompozycję i nie zniekształcić jej szerokim kątem telefonu.
2. Dotknij na ekranie jasnego fragmentu witraża, aby aparat mierzył światło według szkła, a nie ciemnego wnętrza.
3. Zmniejsz ekspozycję do momentu, gdy kolory i linie ołowiu pozostaną widoczne.
4. Wykonaj drugi kadr z detalem napisu, a potem porównaj oba zdjęcia przed opuszczeniem kościoła.

Jak porównać trzy epoki wnętrza kościoła?

Trzy epoki wnętrza kościoła w Witowie można porównać przez daty: ołtarz główny jest wiązany z 1913 r., witraże z 1937 r., a rzeźbiarski wystrój Michała Gąsienicy-Szostaka z lat 80. XX w. Taki układ pokazuje, że wnętrze kształtowało się etapami.

Element wnętrza	Datowanie	Informacja źródłowa
Ołtarz główny	1913 r.	Archiwalny opis parafii wskazuje gotycki styl ołtarza; VisitMalopolska podaje pracownię Ferdynanda Prinotha.
Witraże	1937 r.	Datowanie podaje VisitMalopolska.
Rzeźbiarski wystrój wnętrza	Lata 80. XX w.	VisitMalopolska łączy go z Michałem Gąsienicą-Szostakiem.

Przy tej chronologii dobrze jest nie mieszać autorów i dat. Ferdynand Prinoth wiąże się z ołtarzem, Michał Gąsienica-Szostak z późniejszym wystrojem, a autorstwa witraży źródła nie podają.

Najczęściej zadawane pytania

Czy witraże są starsze od rzeźb we wnętrzu?

Tak. Witraże pochodzą z 1937 r., natomiast wystrój wykonany przez Michała Gąsienicę-Szostaka datowany jest na lata 80. XX w. Starszy od obu tych elementów jest ołtarz główny wiązany z 1913 r.

Czym jest malatura na witrażu?

Malatura to rysunek nanoszony na szkło specjalną farbą, zwykle dla pokazania twarzy, dłoni, ornamentu lub fałd szaty. Po wypaleniu farba trwale łączy się z powierzchnią szkła. Dzięki temu witraż może mieć zarówno mocny kolor, jak i drobne detale.

Czy na witrażu może być napis fundacyjny?

Tak, witraże mogą zawierać napisy fundacyjne, daty, inicjały lub nazwy osób związanych z ich powstaniem. Taki napis należy odczytać dosłownie ze zdjęcia albo z oględzin na miejscu. Nie wolno rozszerzać skrótów bez dodatkowego źródła.

Dlaczego kolory witraża inaczej wyglądają w pochmurny dzień?

W pochmurny dzień światło jest bardziej rozproszone, dlatego często lepiej widać kontury ołowiu i malaturę. W słońcu szkło może świecić intensywniejszym kolorem, ale kontrast między jasnym oknem a ciemnym wnętrzem rośnie. Oba widoki są naturalne.

Czy szkaplerz na przedstawieniu Maryi oznacza konkretną obietnicę?

Nie należy traktować szkaplerza jako automatycznej gwarancji określonego skutku. W katolickiej pobożności jest on znakiem związanym z nabożeństwem i tradycją karmelitańską. Treść przekazów prywatnych należy odróżniać od nauki wiary Kościoła.

Czy można publikować zdjęcia wnętrza kościoła w internecie?

Można publikować własne zdjęcia wykonane z poszanowaniem miejsca, ale trzeba uwzględnić wizerunek osób obecnych w kadrze oraz zasady obowiązujące na miejscu. Najbezpieczniej fotografować architekturę i detale poza liturgią, bez eksponowania modlących się osób.

Źródła i literatura

Poniższe materiały pozwalają sprawdzić datowanie witraży, historię świątyni i nauczanie Kościoła o sztuce sakralnej.

1. VisitMalopolska, „Kościół Matki Boskiej Szkaplerznej, Witów”, dostęp 2026.
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1992, pkt 1159-1162 oraz 2131-2132.
3. Sobór Watykański II, konstytucja „Sacrosanctum Concilium”, 1963, nr 122-125.
4. Dokumenty Soboru Nicejskiego II, 787, nauczanie o czci świętych wizerunków.
5. Oficjalna strona parafii w Witowie, informacje bieżące dla osób planujących wizytę.

Jak korzystać ze źródeł przy dalszym poznawaniu kościoła?

Najpierw warto odróżnić opis turystyczny od źródła doktrynalnego i od archiwalnej relacji lokalnej. Każde z tych źródeł odpowiada na inne pytanie: VisitMalopolska pomaga w datowaniu i opisie obiektu, Katechizm wyjaśnia sens wizerunków, a archiwalia prowadzą do historii Witowa.

Jakich informacji nie należy dopowiadać bez dokumentu?

Bez dokumentu nie należy dopowiadać nazwiska autora witraży, nazw fundatorów, tematów wszystkich scen ani historii ich konserwacji. W przypadku sztuki sakralnej ostrożny opis jest cenniejszy niż efektowna, lecz niepotwierdzona opowieść.

Fot. Jerzy Opioła, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons