W artykule
Jak Witów zdobył zgodę na budowę kościoła?
Kościół w Witowie historia zaczyna się od dziewięciu lat starań mieszkańców u władz austriackich. Według dawnej strony parafiawitow.pl, opartej na monografii „400 lat Witowa”, zgodę na budowę wydał Franciszek Józef I, a budowę drewnianego kościoła Matki Bożej Szkaplerznej rozpoczęto w 1910 r.
Dlaczego Witów zabiegał o własny kościół?
Witów był związany z Chochołowem, więc dla mieszkańców własna świątynia oznaczała nie tylko nowy budynek, lecz także łatwiejszy dostęp do życia religijnego i mocniejsze zakorzenienie w lokalnej wspólnocie. Dawne przekazy mówią o długim, dziewięcioletnim zabieganiu o pozwolenie.
W monarchii austriackiej przedsięwzięcie takie jak budowa kościoła wymagało decyzji władz. Nie chodziło wyłącznie o drewno, grunt i pracę cieśli. Potrzebne były zgody administracyjne oraz formalny akt erekcyjny, czyli dokument ustanawiający podstawę dla nowej placówki kościelnej.
- Witów - wieś położona przy wylocie Doliny Chochołowskiej, związana historycznie z parafią w Chochołowie.
- Chochołów - miejscowość, z której pochodził ks. Kazimierz Rzeszódko, późniejszy uczestnik początku budowy.
- Franciszek Józef I - cesarz Austrii, za którego panowania rozstrzygnięto sprawę zgody na kościół.
- Akt erekcyjny - dokument wspominany przez lokalną tradycję jako odebrany w Wiedniu.
- Dziewięć lat starań - czas podawany przez dawną stronę parafialną i monografię jubileuszową Witowa.
Ta historia ma konkretny punkt dojścia: mieszkańcy nie poprzestali na planie. Zgoda uruchomiła budowę, która w ciągu trzech lat dała Witowowi drewnianą świątynię widoczną przy drodze przez wieś.
Jak rozumieć dziewięć lat starań u władz austriackich?
Dziewięć lat starań oznacza, że budowa kościoła nie była nagłą decyzją, lecz długim procesem prowadzonym przed 1910 r. W lokalnej opowieści liczy się właśnie wytrwałość mieszkańców, a nie pojedynczy urzędowy gest.
Nie zachowały się w przywoływanych źródłach szczegółowe etapy korespondencji ani nazwiska wszystkich osób zaangażowanych w starania. Uczciwiej zostawić tę lukę niż dopisywać kancelaryjne szczegóły, których źródła nie podają. Pewne pozostają trzy elementy: czas starań, zgoda cesarza i rozpoczęcie budowy w 1910 r.
Parafraza lokalnej tradycji: mieszkańcy Witowa przez dziewięć lat zabiegali o zgodę na kościół, a zgodę wydał cesarz Franciszek Józef I. - Archiwum dawnej strony parafiawitow.pl, zrzut z sierpnia 2019 r.
W dziejach wsi można potem prześledzić dalszy ciąg tej drogi: od wikariatu do parafii w latach 1966 i 1985. To osobny etap, ale bez kościoła z lat 1910-1912 trudno byłoby go zrozumieć.
Pieszo do Wiednia w czarnej cusze: co przekazuje tradycja?
Piesza wyprawa do Wiednia w czarnej cusze to lokalna tradycja o mieszkańcu Witowa, który miał odebrać akt erekcyjny i wrócić z wiadomością o zgodzie na kościół. Dawna strona parafii podaje również, że cesarz przesłał na budowę 200 koron, bez wskazania imienia wędrowca.
Czym jest cusza w stroju górala?
Cusza to element męskiego stroju góralskiego, kojarzony z ciemnym, długim okryciem noszonym przez mieszkańców Podhala. W opowieści o Witowie czarna cusza nie jest drobnym detalem kostiumu: pozwala zobaczyć drogę do Wiednia jako drogę górala, który nie porzuca własnej tożsamości.
Nie należy jednak dopowiadać fasonu, materiału ani ozdób konkretnej cuszy z tej wyprawy. Źródło mówi jedynie o czarnej cusze. Tyle wystarcza, by uchwycić sens opowieści bez zamieniania jej w scenę z wymyślonym dialogiem.
- Czarna cusza - znak podhalańskiego stroju w przekazie o pieszej drodze mieszkańca Witowa do Wiednia.
- Wiedeń - stolica monarchii Habsburgów i miejsce odebrania aktu erekcyjnego według lokalnej tradycji.
- Witów - punkt wyjścia opowieści, której bohater pozostaje bezimienny w dostępnych przekazach.
- Tożsamość góralska - sens symboliczny stroju, mocniej zapamiętywany niż urzędowa procedura.
- Monografia „400 lat Witowa” - źródło, do którego odsyła dawna strona parafialna.
Z perspektywy osoby, która od lat ogląda drewniane kościoły Podhala, właśnie takie detale zatrzymują uwagę dłużej niż sama data. Belka, gont i cusza tworzą tu jedną opowieść o miejscu.
Ile wynosiło 200 koron od cesarza?
Cesarz miał przesłać na budowę kościoła w Witowie 200 koron, jak podaje dawna strona parafialna. Nie da się rzetelnie przełożyć tej sumy na dzisiejsze złote bez przyjęcia arbitralnej metody, dlatego sensowniej zachować historyczną kwotę w jej oryginalnej formie.
Korona była walutą monarchii austro-węgierskiej. W lokalnej historii 200 koron oznacza wsparcie dla wspólnego celu, ale nie pozwala uczciwie wyliczyć udziału tej kwoty w pełnym koszcie budowy. Źródła nie podają bowiem całego budżetu inwestycji.
Parafraza przekazu archiwalnej strony parafii: mieszkaniec Witowa miał pieszo dotrzeć do Wiednia po akt erekcyjny, a od cesarza nadeszło 200 koron na budowę. - Archiwum dawnej strony parafiawitow.pl, zrzut z sierpnia 2019 r.
Historia tej wyprawy dobrze koresponduje z późniejszymi losami kościoła, w tym z filmami Juliena Bryana z 1937 r. w kościele w Witowie. Jedna opowieść mówi o drodze po zgodę, druga pokazuje świątynię już jako żywe centrum wsi.
Ile lat panował Franciszek Józef I?
Franciszek Józef I panował 68 lat, od 1848 do 1916 r. Najpierw był cesarzem Austrii, a od 1867 r. władcą Austro-Węgier. Zgoda dla Witowa przypadła na schyłek jego panowania, gdy Galicja, obejmująca także Podhale, znajdowała się w granicach monarchii austro-węgierskiej.
Jakie znaczenie miały lata 1848-1916 dla Galicji?
Lata 1848-1916 obejmują niemal siedem dekad rządów Franciszka Józefa I oraz okres, w którym Galicja funkcjonowała w państwie Habsburgów. Dla mieszkańca Witowa istotne było przede wszystkim to, że sprawy formalne związane z budową kościoła prowadziło się w ramach austriackiej administracji.
Ten kontekst pomaga oddzielić dwa podobne, lecz różne nazwiska: Franciszek Józef I był cesarzem w latach 1848-1916, natomiast Franciszek II należał do wcześniejszego pokolenia Habsburgów. W historii rozbiorów Polski te rozróżnienia mają znaczenie.
- 1848 r. - początek panowania Franciszka Józefa I jako cesarza Austrii.
- 1867 r. - początek monarchii austro-węgierskiej, z którą łączy się dalsze panowanie cesarza.
- 1910 r. - rozpoczęcie budowy kościoła Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie.
- 1912 r. - poświęcenie witowskiej świątyni w święto Matki Bożej Szkaplerznej.
- 1916 r. - śmierć Franciszka Józefa I i koniec jego 68-letniego panowania.
Franciszek Józef I panował 68 lat, a kościół w Witowie powstał w ostatnich latach jego rządów, między 1910 a 1912 r. (źródło: Encyklopedia PWN, hasło „Franciszek Józef I”; Visit Małopolska, 2026).
Kto był ostatnim cesarzem Austro-Węgier?
Ostatnim cesarzem Austro-Węgier był Karol I Habsburg, który objął władzę po Franciszku Józefie I i panował w latach 1916-1918. Nie był on związany z opowieścią o zgodzie dla Witowa, ponieważ decyzja i budowa należą do wcześniejszego okresu.
To krótkie doprecyzowanie chroni przed częstym skrótem myślowym. Franciszek Józef I pozostaje cesarzem z lokalnej tradycji o akcie erekcyjnym, a Karol I Habsburg jest ostatnim władcą rozpadającej się monarchii.
Kto rządził Austrią podczas rozbiorów?
Podczas I rozbioru Polski w 1772 r. Austrią rządziła Maria Teresa wraz ze swoim synem Józefem II, a podczas III rozbioru w 1795 r. cesarzem był Franciszek II. Podhale znalazło się w granicach Galicji po 1772 r. i pozostawało pod panowaniem austriackim do 1918 r.
Jak Galicja wpłynęła na dzieje Podhala?
Galicja była nazwą ziem przejętych przez Austrię po I rozbiorze Polski. W tym porządku administracyjnym znajdowało się Podhale, dlatego sprawa budowy kościoła w Witowie przed 1918 r. podlegała władzom austriackim.
Nie oznacza to, że każda lokalna decyzja zapadała bezpośrednio w Wiedniu. Administracja miała szczeble, procedury i pośredników. Tradycja Witowa zachowała jednak właśnie wiedeński finał: odebranie aktu erekcyjnego przez mieszkańca wsi.
- 1772 r. - I rozbiór Polski i wejście Podhala w obszar Galicji pod panowaniem Austrii.
- Maria Teresa - władczyni Austrii w czasie I rozbioru Polski.
- Józef II - syn Marii Teresy, współrządzący w okresie I rozbioru.
- Franciszek II - cesarz Austrii w czasie III rozbioru Polski w 1795 r.
- 1918 r. - koniec austriackiego panowania nad Galicją po upadku monarchii.
Czy Witów leżał w zaborze austriackim?
Tak, Witów leżał w zaborze austriackim, ponieważ Podhale znalazło się w granicach Galicji po I rozbiorze Polski w 1772 r. Taki stan trwał do 1918 r., dlatego budowa kościoła w latach 1910-1912 wymagała działania w austriackim porządku prawnym.
Historia Galicji daje tu niezbędne tło, lecz nie powinna przesłaniać samego Witowa. Najważniejsze pozostają konkretne ślady miejscowej inicjatywy: starania, zgoda, grunt, cieśle i data 1911 wycięta na sosrębie.
Od zgody do poświęcenia: jak powstał kościół w latach 1910-1912?
Kościół Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie powstał w latach 1910-1912 według projektu Jana Tarczałowicza z Zakopanego. Grunt dali trzej gazdowie, pracami ciesielskimi kierował Michał Mrugała z Bystrego, a świątynię poświęcono 16 lipca 1912 r. (źródło: Visit Małopolska, 2026).
Kto dał grunt pod kościół w Witowie?
Grunt pod kościół w Witowie dali trzej gazdowie, zgodnie z przekazem dawnej strony parafialnej. Ich nazwisk źródło nie podaje, więc nie należy ich uzupełniać z domysłów ani lokalnych skojarzeń.
W 1910 r. kamień węgielny poświęcił ks. Kazimierz Rzeszódko, proboszcz Chochołowa. To pierwszy jasno nazwany moment budowy, który łączy decyzję władz, hojność mieszkańców i religijny wymiar przedsięwzięcia.
Jak przebiegała budowa kościoła w Witowie?
Budowa przebiegała w pięciu czytelnych etapach: od gruntu i kamienia węgielnego w 1910 r., przez pracę cieśli oraz datę 1911 na sosrębie, po poświęcenie 16 lipca 1912 r. Taką chronologię potwierdzają dawne materiały parafialne i opis Visit Małopolska.
- 1910 r. - przekazanie gruntu: trzej gazdowie udostępnili miejsce pod nowy kościół w Witowie.
- 1910 r. - kamień węgielny: ks. Kazimierz Rzeszódko, proboszcz Chochołowa, dokonał jego poświęcenia.
- Projekt Jana Tarczałowicza: architekt z Zakopanego przygotował projekt drewnianej świątyni.
- Praca Michała Mrugały: cieśla z Bystrego kierował pracami ciesielskimi przy konstrukcji.
- 1911 r. - sosręb: na belce konstrukcyjnej wycięto datę, która pozostała materialnym znakiem czasu budowy.
- 16 lipca 1912 r. - poświęcenie: ks. Piotr Krawczyński, dziekan nowotarski i proboszcz w Ludźmierzu, poświęcił kościół.
Ta oś czasu pokazuje, że opowieść o cesarskiej zgodzie nie kończy się w Wiedniu. Jej najważniejszym skutkiem jest praca wykonana na miejscu, w drewnie, przez ludzi związanych z Podhalem.
Kiedy poświęcono kościół Matki Bożej Szkaplerznej?
Kościół Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie poświęcono 16 lipca 1912 r., w liturgiczne wspomnienie Matki Bożej z Góry Karmel, nazywane w Polsce wspomnieniem Matki Bożej Szkaplerznej. Poświęcenia dokonał ks. Piotr Krawczyński, dziekan nowotarski i proboszcz w Ludźmierzu.
Data poświęcenia wiąże historię budynku z jego patronką. Nie jest to jednak powód, by mieszać historię lokalną z obietnicami religijnymi: szkaplerz należy do tradycji pobożnościowej Kościoła, a osobiste praktyki wiary wymagają spokojnego, indywidualnego rozeznania.
Gdzie w kościele widać ślady tamtych lat?
Ślady budowy kościoła w Witowie można dostrzec przede wszystkim w dacie 1911 wyciętej na sosrębie, w drewnianej konstrukcji zrębowej oraz w wyposażeniu pamiętającym pierwsze lata świątyni. Przy wejściu uwagę zwraca kilkanaście schodów i podcienie nawiązujące do dawnych sobót.
Jak rozpoznać sosręb z datą 1911?
Sosręb z datą 1911 jest belką konstrukcyjną, na której wycięto rok budowy. To jeden z najprostszych i najuczciwszych punktów kontaktu z historią: nie wymaga legendy ani interpretacji, ponieważ rok zapisano w samym drewnie.
Warto oglądać wnętrze spokojnie, bez dotykania elementów konstrukcji i wyposażenia. Drewniane świątynie są trwałe, lecz drewno nosi ślady czasu inaczej niż mur. Zachowanie dystansu to zwykła forma szacunku dla miejsca i jego użytkowników.
- Sosręb 1911 - belka z wyciętą datą, odnosząca się do czasu prac budowlanych.
- Konstrukcja zrębowa - podstawowy sposób budowy drewnianego kościoła w Witowie.
- Pionowe deski - charakterystyczny detal elewacji układany od zewnątrz i wewnątrz.
- Ciemny gont - pokrycie dachu, które współtworzy sylwetkę świątyni.
- Wieża z wysoką wieżyczką - widoczny znak kościoła przy drodze przez Witów.
Co pochodzi z pierwszych lat kościoła?
Z pierwszych lat kościoła pochodziły dwa dzwony i sygnaturka z 1912 r., a w ołtarzu głównym zachował się neogotycki charakter związany z pracownią Ferdynanda Prinotha z St. Ulrich w Tyrolu. Dawna strona parafialna wskazywała także rok 1913 przy ołtarzu.
Witraże pochodzą z 1937 r., więc należą już do późniejszego rozdziału historii. Właśnie z tego czasu pochodzą też filmy Juliena Bryana z 1937 r. w kościele w Witowie, dokumentujące wnętrze i wiernych wychodzących po Mszy.
| Element | Data lub okres | Znaczenie dla zwiedzającego |
|---|---|---|
| Sosręb | 1911 r. | Najbardziej bezpośredni znak czasu budowy, wycięty w drewnie. |
| Dzwony i sygnaturka | 1912 r. | Pierwotne wyposażenie wspominane przez dawną stronę parafialną. |
| Ołtarz główny | ok. 1913 r. | Neogotycka forma związana z pracownią Ferdynanda Prinotha. |
| Witraże | 1937 r. | Późniejsza warstwa wystroju, ważna dla historii wnętrza. |
| Wystrój Michała Gąsienicy-Szostaka | lata 80. XX w. | Przypomina, że świątynia była rozwijana także po okresie budowy. |
Jak oglądać podcienie kościoła w Witowie?
Podcienie kościoła w Witowie najlepiej oglądać od strony zewnętrznej, zwracając uwagę na ich związek z dawnymi sobotami, czyli osłoniętymi obejściami znanymi z drewnianej architektury sakralnej. Ten detal łączy funkcję ochronną z charakterystycznym rytmem bryły.
Więcej o samym rozwiązaniu architektonicznym wyjaśnia tekst podcienie kościoła w Witowie. Przy kościele znajduje się bezpłatny parking według opisu Visit Małopolska, jednak przed przyjazdem dobrze sprawdzić bieżące warunki na miejscu.
Najczęściej zadawane pytania
Skąd znamy historię wyprawy do Wiednia?
Opowieść przekazywała dawna strona parafiawitow.pl, która odsyłała do monografii „400 lat Witowa” pod redakcją ks. Andrzeja Maryniarczyka SDB. To lokalna tradycja spisana w jubileuszowym opracowaniu, dlatego należy ją przedstawiać jako przekaz źródłowy, bez dopowiadania nieznanych szczegółów.
Czy akt erekcyjny z Wiednia zachował się do dziś?
Dostępne źródła nie podają, gdzie obecnie przechowywany jest akt erekcyjny wspominany w historii Witowa. Osoba zainteresowana archiwaliami może zwrócić się z pytaniem do kancelarii parafii w Witowie, pamiętając, że niezależny serwis nie prowadzi parafialnego archiwum.
Kto zaprojektował drewniany kościół w Witowie?
Projekt kościoła przygotował inż. arch. Jan Tarczałowicz z Zakopanego. Pracami ciesielskimi kierował Michał Mrugała z Bystrego, co dobrze pokazuje połączenie projektu architektonicznego z miejscowym kunsztem ciesielskim.
Czy cesarz Franciszek Józef osobiście spotkał mieszkańca Witowa?
Dawna relacja mówi o odebraniu aktu erekcyjnego w Wiedniu i o 200 koronach przesłanych na budowę. Nie podaje jednak, że cesarz osobiście przyjął mieszkańca Witowa, dlatego takiego spotkania nie można przedstawiać jako potwierdzonego faktu.
Dlaczego kościół ma wezwanie Matki Bożej Szkaplerznej?
Kościół poświęcono 16 lipca 1912 r., w dniu wspomnienia Matki Bożej Szkaplerznej, i z tym dniem wiąże się jego wezwanie. W parafialnym kalendarzu odpustowym szczegóły obchodów mogą się zmieniać, więc aktualne informacje należy sprawdzać na oficjalnej stronie parafii.
Jakie inne miejsca związane z Witowem można poznać?
Poza kościołem parafialnym historia Witowa prowadzi do kaplicy św. Anny na Płazówce oraz kaplicy św. Jana Chrzciciela na Polanie Chochołowskiej. Ich rytm spotkań i odpustów opisuje materiał trzy odpusty w Witowie.
Zofia Chowaniec - pochodzi z Nowego Targu, od dzieciństwa chodzi po Tatrach Zachodnich i od kilkunastu lat opisuje drewniane kościoły oraz kaplice Podhala.
Aktualizacja: październik 2026
Źródła i literatura
- Archiwum dawnej strony parafiawitow.pl w Internet Archive, zrzut z sierpnia 2019 r.
- Visit Małopolska, „Kościół Matki Boskiej Szkaplerznej, Witów”, dostęp 2026.
- Encyklopedia PWN, hasło „Franciszek Józef I”, dostęp 2026.
- Andrzej Maryniarczyk SDB, red., „400 lat Witowa”, monografia jubileuszowa, 2006.
- Parafia Rzymskokatolicka pw. Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie, oficjalna strona parafii.




