Adwentowy czas w domu - zwyczaje rodzinne

Spisała: Zofia Chowaniec · poprawiono 27.10.2026

W artykule

Czym jest Adwent dla rodziny?

Adwentowy czas w domu to 22-28 dni od pierwszej niedzieli Adwentu do Wigilii. W tym czasie rodzina zapala świece na wieńcu, otwiera kalendarz adwentowy, chodzi na roraty, wspomina św. Barbarę (4 grudnia), św. Mikołaja (6 grudnia) i św. Łucję (13 grudnia), a w ostatnim tygodniu czyta pierwszy rozdział Ewangelii Łukasza. Według Ogólnych norm roku liturgicznego i kalendarza z 1969 r. (nr 39) to czas „pobożnego i radosnego oczekiwania”.

Adwent to okres roku liturgicznego, który przygotowuje do Bożego Narodzenia. Ma trzy cechy: podwójny charakter (pamięć o narodzeniu Jezusa i oczekiwanie na powtórne przyjście Chrystusa), fiolet szat liturgicznych i nastrój czuwania, ale bez żałoby. Opisuję drewniane kościoły Podhala od kilkunastu lat. Tę samą prostotę widzę w domowych zwyczajach, które ludzie najdłużej zachowują: mało rzeczy, powtarzanych co roku.

Adwent ma dwojaki charakter: jest czasem przygotowania do uroczystości Bożego Narodzenia, w których wspomina się pierwsze przyjście Syna Bożego, a zarazem czasem, w którym przez to wspomnienie myśl kieruje się ku oczekiwaniu na powtórne przyjście Chrystusa (parafraza) - Ogólne normy roku liturgicznego i kalendarza, nr 39, 1969

Co oznacza słowo Adwent?

Słowo Adwent pochodzi od łacińskiego adventus, czyli „przyjście”. Starożytni nazywali tak przybycie władcy do miasta. Chrześcijanie przenieśli to słowo na oczekiwanie Chrystusa. Katechizm Kościoła Katolickiego (pkt 524) wyjaśnia, że Kościół, celebrując co roku liturgię Adwentu, uobecnia dawne oczekiwanie na Mesjasza, a wierni odnawiają pragnienie Jego powtórnego przyjścia.

Czym Adwent różni się od okresu przedświątecznego?

Adwent to czas liturgiczny o wyznaczonym początku i końcu, a okres przedświąteczny to rytm handlu, który w sklepach zaczyna się nawet w listopadzie. Adwent ma własne czytania, kolor szat i pieśni. Gorączka zakupów nie ma żadnego z tych elementów. Dla rodziny to nie konkurs na najpiękniej udekorowany dom, tylko kilka tygodni wspólnych, prostych gestów.

Liturgia, pobożność ludowa, zwyczaj domowy: jak je rozróżnić?

Część tego, co kojarzymy z Adwentem, to liturgia Kościoła. Część to pobożność ludowa, a część to po prostu rodzinny obyczaj. Wtedy łatwiej wybrać i nie mieć poczucia winy:

• Liturgia - cztery niedziele Adwentu, fioletowe szaty, antyfony „O” w Liturgii Godzin od 17 do 23 grudnia, czytania z Księgi Izajasza.
• Pobożność ludowa - roraty z lampionami, pieśni adwentowe śpiewane w kościołach od pokoleń, błogosławieństwo wieńców.
• Zwyczaj domowy - kalendarz adwentowy, pieczenie pierników, gałązka św. Barbary w wodzie, prezenty 6 grudnia.
• Folklor - przysłowia pogodowe, wróżby, ludowe obserwacje długości dnia.

Dlaczego Adwent ma 4 tygodnie?

Adwent obejmuje cztery niedziele, bo zaczyna się w niedzielę przypadającą 30 listopada lub najbliższą tej daty, a kończy przed pierwszymi nieszporami Bożego Narodzenia. Tak stanowią Ogólne normy roku liturgicznego i kalendarza z 1969 r. (nr 40). Długość wynosi od 22 do 28 dni, zależnie od dnia tygodnia, na który wypada Wigilia.

W 2026 roku według tej reguły pierwsza niedziela Adwentu wypada 29 listopada, a Wigilia w czwartek. Adwent trwa więc 26 dni.

Ile dni trwa Adwent?

Adwent trwa od 22 do 28 dni. Najkrótszy jest wtedy, gdy Wigilia wypada w niedzielę: czwarta niedziela Adwentu jest wtedy jednocześnie dniem wigilijnym. Najdłuższy jest wtedy, gdy Wigilia wypada w sobotę. Dni wyliczyłam z reguły nr 40 Ogólnych norm:

Dzień tygodnia Wigilii	I niedziela Adwentu	Liczba dni Adwentu	Przykładowy rok
niedziela	3 grudnia	22 (najkrótszy)	2023
poniedziałek	2 grudnia	23	2024
środa	30 listopada	25	2025
czwartek	29 listopada	26	2026
piątek	28 listopada	27	2027
sobota	27 listopada	28 (najdłuższy)	2022

Czy Adwent zawsze trwał cztery tygodnie?

Nie. W pierwszych wiekach długość przygotowania do Bożego Narodzenia różniła się w zależności od regionu. Niektóre wspólnoty obchodziły dłuższy okres o pokutnym charakterze. Historycy liturgii łączą ustalenie czterech niedziel w rycie rzymskim z czasami papieża św. Grzegorza Wielkiego (590-604). Tę informację podaję za opracowaniami historycznymi, a nie jako datę z dokumentu.

• Ryt rzymski - cztery niedziele, od 22 do 28 dni, zgodnie z normą z 1969 r.
• Ryt ambrozjański - używany w archidiecezji mediolańskiej, ma Adwent trwający sześć tygodni.
• Prawosławie - zna czterdziestodniowy post przed Bożym Narodzeniem, który rządzi się innymi zasadami.
• Kościoły protestanckie i anglikański - obchodzą Adwent, zwykle także przez cztery niedziele.

Czy w Adwent jest post?

Nie. Adwent nie jest okresem pokutnym w rozumieniu prawa kanonicznego. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. (kan. 1250) wymienia jako dni pokuty wszystkie piątki roku i Wielki Post, a o Adwencie nie wspomina. W Adwencie obowiązuje zwykła piątkowa wstrzemięźliwość od mięsa (kan. 1251), taka sama jak przez cały rok.

„Dniami i okresami pokutnymi w całym Kościele są poszczególne piątki całego roku oraz czas Wielkiego Postu” - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1250, 1983

Prawo kanoniczne odróżnia dwa obowiązki, które w mowie potocznej często się mylą:

• Wstrzemięźliwość - rezygnacja z mięsa, obowiązuje we wszystkie piątki roku, chyba że w piątek przypada uroczystość (kan. 1251).
• Post ścisły - ograniczenie ilości posiłków, w Kościele łacińskim obowiązuje w Środę Popielcową i Wielki Piątek.
• Fiolet w Adwencie - oznacza czuwanie i przygotowanie, ale nie pokutę taką jak w Wielkim Poście.
• Szczegółowe zasady w Polsce - ustala Konferencja Episkopatu Polski, jak przewiduje kan. 1251.

Czy w Adwencie można jeść mięso?

Tak, od poniedziałku do czwartku oraz w soboty i niedziele. W piątki Adwentu obowiązuje wstrzemięźliwość od mięsa, tak jak w każdy piątek roku. Nie ma osobnego „postu adwentowego” podobnego do wielkopostnego. Wiele rodzin dobrowolnie ogranicza jednak słodycze albo ekrany i traktuje to jako własne postanowienie, nie jako przepis.

Czy w Adwencie wolno chodzić na zabawy?

To zależy od tego, czy pytamy o prawo, czy o zwyczaj. Prawo kanoniczne nie zakazuje zabaw w Adwencie. W Polsce od dawna istnieje jednak zwyczaj rezygnowania z hucznych wesel i balów aż do Bożego Narodzenia. Dlatego karnawał zaczyna się po świętach. Każda rodzina rozstrzyga to sama, bez oceniania innych.

Wigilia a wstrzemięźliwość: gdzie sprawdzić zasady KEP?

Aktualne zasady wstrzemięźliwości w Wigilię Bożego Narodzenia podaje Konferencja Episkopatu Polski w swoich komunikatach na episkopat.pl. Te zasady się zmieniały, dlatego przed świętami najlepiej przeczytać obecny tekst. Bezmięsna wieczerza wigilijna to w wielu polskich domach tradycja silniejsza niż jakikolwiek przepis.

Zwyczaje adwentowe w domu krok po kroku

Najprostsze zwyczaje adwentowe w domu to cztery: wieniec z czterema świecami zapalanymi w kolejne niedziele, kalendarz adwentowy, udział w roratach z lampionem i jedno konkretne postanowienie na tydzień. Do tego można dodać wspomnienia świętych z 4, 6 i 13 grudnia oraz czytanie Łk 1 w ostatnim tygodniu (Biblia Tysiąclecia, wyd. V, 2000).

Wieniec adwentowy na stole

Według przyjętej historii tego zwyczaju wieniec adwentowy wymyślił w 1839 r. w Hamburgu ewangelicki duchowny Johann Hinrich Wichern. Było to drewniane koło z wieloma świecami dla dzieci z prowadzonego przez niego domu. Dziś wystarczą cztery świece na zielonym wieńcu:

1. Przygotuj wieniec przed I niedzielą Adwentu, z jedliny albo z gałązek smreka, jeśli mieszkasz w górach.
2. Wstaw cztery świece: tradycyjnie trzy fioletowe i jedną różową, choć wiele rodzin wybiera białe albo czerwone.
3. W I niedzielę zapal jedną świecę, w kolejne niedziele o jedną więcej.
4. Różową świecę zapal w III niedzielę, Gaudete, nazwaną od słowa „Radujcie się” z antyfony na wejście.
5. Przy zapalaniu zaśpiewajcie jedną zwrotkę pieśni albo przeczytajcie krótki fragment niedzielnej Ewangelii.

Z czym mogą być kalendarze adwentowe?

Kalendarze adwentowe mogą mieć w okienkach obrazki, czekoladki, małe zadania, wersety z Pisma Świętego, figurki do szopki albo drobiazgi dla dorosłych, na przykład herbaty czy kosmetyki. Zwyczaj odliczania dni pochodzi z XIX-wiecznych Niemiec. Szerzej opisuję go w tekście kalendarz adwentowy: historia i pomysły.

• Kalendarz z wersetami - 24 karteczki z krótkimi zdaniami z Izajasza i Ewangelii Łukasza, czytane przy śniadaniu.
• Kalendarz-szopka - codziennie jedna figurka lub jeden element stajenki, Dzieciątko dopiero w Wigilię.
• Kalendarz zadań - „zadzwoń do babci”, „upiecz pierniki z sąsiadką”, „oddaj zabawkę”.
• Kalendarz słodki - czekoladki, które dzieci znają najlepiej, dobrze łączą się z obrazkiem do pokolorowania.

Roraty z lampionem

Roraty to poranna Msza święta w Adwencie, w Polsce związana z Matką Bożą, odprawiana często przed świtem przy zgaszonych światłach. Nazwę wzięły od pieśni na wejście Rorate caeli, opartej na wezwaniu do niebios, by spuściły rosę (Iz 45,8). Dzieci przychodzą z lampionami. O godziny rorat trzeba pytać we własnej parafii, bo każda ustala je inaczej. Jak przygotować do nich najmłodszych, opisuję w tekście Adwent dla dzieci.

Dobre uczynki i postanowienia adwentowe

Jedno konkretne postanowienie na tydzień wystarczy, a długa lista zwykle nie przetrwa drugiego tygodnia. Przykłady: zakupy dla starszej sąsiadki, wieczór bez telefonu w środę, list do chrzestnego. Pomysły dla najmłodszych zebrałam w tekście adwentowe postanowienia dzieci.

Od czego zacząć, jeśli rodzina nie ma tradycji adwentowych?

Zacznij od jednego zwyczaju w I niedzielę Adwentu, najlepiej od wieńca, bo wymaga tylko czterech świec i kwadransa raz w tygodniu. Z obserwacji wiem, że kilka lat przetrwają zwyczaje najprostsze i powtarzane, a nie najbardziej efektowne.

Dni świętych w Adwencie: Barbara, Mikołaj, Łucja

W polskim kalendarzu Adwentu są trzy popularne dni świętych: 4 grudnia św. Barbara, męczennica i patronka górników, 6 grudnia św. Mikołaj, biskup Miry, oraz 13 grudnia św. Łucja z Syrakuz. Z każdym z tych dni wiążą się ludowe przysłowia i zwyczaje. Rodzinie wystarczy krótka opowieść o świętym przy kolacji.

Data	Święty	Kim był	Zwyczaj ludowy
4 grudnia	św. Barbara	męczennica z pierwszych wieków, patronka górników	gałązka czereśni w wodzie, przysłowia pogodowe
6 grudnia	św. Mikołaj z Miry	biskup Miry w Licji, IV wiek	prezenty dla dzieci
13 grudnia	św. Łucja	męczennica z Syrakuz	przysłowie o przybywaniu dnia

4 grudnia: św. Barbara i przysłowia o pogodzie

Św. Barbara to męczennica czczona jako patronka górników i dobrej śmierci. Barbórka na Śląsku to jej święto. W domach istnieje zwyczaj wstawiania 4 grudnia do wody gałązki czereśni lub wiśni, która ma zakwitnąć na Boże Narodzenie. Przysłowie „Barbara po lodzie, Boże Narodzenie po wodzie” to folklor, nie prognoza.

6 grudnia: św. Mikołaj

Św. Mikołaj był biskupem Miry w Licji (dziś Turcja) w IV wieku. Legenda mówi, że potajemnie dał posag trzem ubogim dziewczętom, i z niej wywodzi się zwyczaj prezentów 6 grudnia. Święty biskup w mitrze to inna postać niż reklamowy Santa Claus, który ukształtował się w XIX wieku w Ameryce z holenderskiego Sinterklaas. Dzieciom łatwo to wyjaśnić przy obrazku.

13 grudnia: św. Łucja

Św. Łucja to męczennica z Syrakuz, której imię wiąże się ze światłem (łac. lux). Przysłowie „Święta Łucja dnia przyczynia” to ludowa obserwacja z czasów kalendarza juliańskiego, gdy 13 grudnia wypadał blisko przesilenia. Dziś dzień zaczyna się wydłużać dopiero po 21 grudnia.

• Opowieść - pięć minut przy kolacji o życiu świętego, bez dekoracji i przygotowań.
• Obrazek - wydrukowana ikona św. Mikołaja w stroju biskupa obok kalendarza adwentowego.
• Gałązka - czereśnia w wazonie od 4 grudnia jako „termometr” oczekiwania.
• Światło - 13 grudnia kolacja przy świecach na pamiątkę św. Łucji.

Jak przygotować dom do Wigilii?

Dom do Wigilii przygotowuje się w kilku krokach: porządki rozłożone na tygodnie, ubranie choinki i ustawienie szopki w ostatnich dniach Adwentu, a 24 grudnia opłatek, sianko pod obrusem i dodatkowe nakrycie. Wiele rodzin przed łamaniem się opłatkiem czyta Łk 2,1-14 według Biblii Tysiąclecia. Porządki mają pomóc, a nie służyć perfekcjonizmowi.

1. Od II tygodnia Adwentu porządki po jednym pomieszczeniu na kilka dni, bez wielkiego sprzątania w ostatniej chwili.
2. W III tygodniu lista potraw i zakupów trwałych.
3. W ostatnich dniach Adwentu choinka i szopka.
4. 23 grudnia ostatnie zakupy świeżych produktów.
5. 24 grudnia nakrycie stołu, sianko, opłatek i Pismo Święte na stole.

Opłatek, sianko i dodatkowe nakrycie

Opłatek łamie się przed wieczerzą wigilijną, składając sobie życzenia. To polski zwyczaj, nie obrzęd liturgiczny. Sianko pod obrusem przypomina żłób, w którym położono Dzieciątko (Łk 2,7). Dodatkowe nakrycie zostawia się dla niespodziewanego gościa albo na pamiątkę bliskich, których już z nami nie ma. Szerzej o całych świętach piszę w tekście tradycje bożonarodzeniowe od Wigilii do Trzech Króli.

Kiedy ubrać choinkę i ustawić szopkę?

Choinkę w wielu polskich domach ubiera się w ostatnich dniach Adwentu, często 23 lub 24 grudnia, choć coraz więcej rodzin robi to wcześniej. To zwyczaj, a nie przepis. Szopkę można ustawiać stopniowo, a figurkę Dzieciątka położyć dopiero w Wigilię wieczorem.

Jaki fragment Biblii czytać w Wigilię?

Najczęściej czyta się Ewangelię według św. Łukasza 2,1-14: spis ludności, narodziny w Betlejem i śpiew aniołów. Fragment czyta zwykle najstarszy członek rodziny albo dziecko, które dobrze czyta. Trwa to około trzech minut.

Spowiedź przed świętami

Dla wielu katolików spowiedź w Adwencie to element duchowego przygotowania do Bożego Narodzenia. Parafie zwykle wyznaczają dodatkowe terminy w ostatnim tygodniu. Godziny podaje kancelaria i strona własnej parafii, więc lepiej sprawdzić je wcześniej niż stać w kolejce 23 grudnia.

Adwentowe wieczory: śpiew, czytanie Pisma, cisza

Adwentowy wieczór w domu może trwać 15 minut: jedna pieśń przy wieńcu, krótki fragment pierwszego rozdziału Ewangelii Łukasza i chwila ciszy bez ekranów. Od 17 grudnia można dodać jedną z siedmiu antyfon „O” z Liturgii Godzin (t. I, Pallottinum 1982). To najprostszy sposób, żeby Adwent był słyszalny w domu, a nie tylko widoczny na półkach sklepowych.

Jakie pieśni śpiewać w Adwencie w domu?

Najlepiej znane w Polsce pieśni adwentowe to te, które słychać w kościołach przez cały grudzień. Wystarczy jedna zwrotka przy zapalaniu świec:

• „Spuśćcie nam na ziemskie niwy” - pieśń oparta na prośbie z Iz 45,8, dobra na I niedzielę.
• „Archanioł Boży Gabriel” - opowiada scenę Zwiastowania z Łk 1,26-38.
• „Niebiosa, rosę spuśćcie nam z góry” - roratnia, z prostą melodią dla dzieci.
• „Oto Pan Bóg przyjdzie” - krótka, łatwa do zapamiętania.

Co czytać z rodziną w Adwencie?

Najlepszy jest pierwszy rozdział Ewangelii Łukasza, czytany po kawałku każdego wieczoru. Ma 80 wersetów, więc wystarcza na cały Adwent. Kolejność: zapowiedź narodzin Jana (Łk 1,5-25), Zwiastowanie (1,26-38), Nawiedzenie (1,39-45), Magnificat (1,46-56), narodziny Jana (1,57-66) i Benedictus (1,67-80).

Antyfony „O” od 17 do 23 grudnia

Antyfony „O” to siedem antyfon do Magnificat w nieszporach, śpiewanych od 17 do 23 grudnia. Każda zaczyna się wołaniem do Mesjasza tytułem z proroków: O Mądrości, O Adonai, O Korzeniu Jessego, O Kluczu Dawida, O Wschodzie, O Królu narodów, O Emmanuelu. Pierwsze litery łacińskich tytułów czytane od końca układają się w ero cras, czyli „będę jutro”.

Kwadrans ciszy bez ekranów

Kwadrans ciszy raz w tygodniu, z wyłączonymi telefonami przy zapalonym wieńcu, to postanowienie, które łatwo dotrzymać i łatwo sprawdzić. W górach, gdzie grudniowe wieczory zapadają przed szesnastą, ta cisza przychodzi niemal sama.

Jak pogodzić Adwent z przedświątecznym pośpiechem?

Adwent da się pogodzić z pośpiechem, jeśli wybierze się 2-3 zwyczaje zamiast wszystkich, przypisze je do stałych dni tygodnia i rozłoży zakupy oraz porządki na cztery tygodnie. Lepiej przeżyć jeden zwyczaj niż odhaczyć pięć. Ogólne normy z 1969 r. nazywają ten czas radosnym oczekiwaniem, a nie sprawdzianem z organizacji.

Ile zwyczajów adwentowych to za dużo?

Więcej niż trzy stałe zwyczaje to zwykle za dużo dla rodziny z pracującymi rodzicami i dziećmi w szkole. Każdy kolejny zwyczaj wymaga czasu, którego w grudniu brakuje najbardziej. Dobra miara: jeśli zwyczaj męczy już w drugim tygodniu, można z niego bez wyrzutów zrezygnować.

Plan tygodniowy na Adwent

Stały rytm tygodnia zdejmuje z głowy codzienne decyzje. Przykładowy plan:

1. Niedziela - zapalenie kolejnej świecy na wieńcu, jedna pieśń, kwadrans ciszy.
2. Poniedziałek - jedna duża sprawa z listy zakupów albo porządków.
3. Środa - roraty, jeśli parafia odprawia je o dogodnej porze.
4. Czwartek - fragment Łk 1 przy kolacji.
5. Piątek - wspólne pieczenie pierników albo bezmięsna kolacja z dziećmi.
6. Codziennie - jedno okienko kalendarza adwentowego, dwie minuty.

Jak nie dać się przedświątecznej gorączce?

Pierwszy krok to zapisanie na kartce wszystkiego, co „trzeba” przed świętami, i skreślenie jednej trzeciej. Drugi to rozłożenie reszty na tygodnie Adwentu. Wiele z tego, co uchodzi za obowiązek, to zwyczaj, który czasem się zmienia. Pisałam o tym w tekście polskie tradycje, które przetrwały. Przetrwały głównie te proste.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy zaczyna się Adwent?

Adwent zaczyna się w niedzielę, która przypada 30 listopada lub najbliżej tej daty, czyli między 27 listopada a 3 grudnia. Kończy się przed wieczorną liturgią Wigilii (Ogólne normy roku liturgicznego i kalendarza, nr 40). W 2026 roku pierwsza niedziela Adwentu wypada 29 listopada.

Co oznacza fioletowy kolor w Adwencie?

Fiolet wyraża czuwanie i przygotowanie na przyjście Pana. Ogólne normy z 1969 r. mówią jednak o Adwencie jako czasie radosnego oczekiwania, nie żałoby. Dlatego ten sam kolor w Wielkim Poście ma inny, pokutny wydźwięk.

Co to jest niedziela Gaudete?

Gaudete to III niedziela Adwentu, nazwana od pierwszego słowa antyfony na wejście: „Radujcie się”. W tę niedzielę kapłan może użyć różowych szat zamiast fioletowych. W domu zapala się wtedy różową świecę na wieńcu.

Czy wieniec adwentowy trzeba poświęcić?

Nie ma takiego obowiązku. Wiele parafii błogosławi wieńce w I niedzielę Adwentu i to piękny zwyczaj, ale wieniec bez błogosławieństwa niczego nie traci jako domowy znak oczekiwania. Rodzina może też sama pomodlić się przy pierwszym zapaleniu świecy.

Czy w Adwencie można wziąć ślub?

Tak, prawo kanoniczne nie zakazuje zawierania małżeństw w Adwencie. W Polsce zwyczajowo unikano jednak wesel w tym czasie, a sama liturgia ślubu powinna uwzględniać charakter okresu. Termin i szczegóły ustala się w kancelarii własnej parafii.

Czy Adwent obchodzą też inne Kościoły chrześcijańskie?

Tak. Adwent obchodzą między innymi luteranie i anglikanie, zwykle przez cztery niedziele, a w rycie ambrozjańskim Kościoła katolickiego trwa on sześć tygodni. W prawosławiu istnieje czterdziestodniowy post przed Bożym Narodzeniem. Długość i zwyczaje się różnią, ale wszędzie chodzi o przygotowanie do świąt.

Źródła i literatura

1. Ogólne normy roku liturgicznego i kalendarza (Normae universales de anno liturgico et de calendario), nr 39-40, 1969.
2. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1250-1251, wyd. polskie Pallottinum, Poznań 1984 (tekst promulgowany w 1983 r.).
3. Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 524, wyd. polskie Pallottinum, Poznań 1994.
4. Liturgia Godzin, t. I: Adwent i Okres Narodzenia Pańskiego, Pallottinum, Poznań 1982 (antyfony do Magnificat 17-23 grudnia).
5. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000: Iz 45,8; Łk 1; Łk 2,1-14. Wersja online: Biblia Tysiąclecia online (deon.pl).
6. Konferencja Episkopatu Polski, komunikaty i zarządzenia dotyczące dni pokuty: episkopat.pl.