Dzwonnica i dzwony kościoła w Witowie - wyposażenie z 1912 r.

Spisała: Zofia Chowaniec · poprawiono 14.11.2026

W artykule

Dzwonnica w Witowie - gdzie stoi i co wiadomo o jej wyposażeniu?

Dzwonnica w Witowie to wysoka drewniana budowla stojąca za kościołem Matki Bożej Szkaplerznej, przy adresie Witów 178B. Archiwalny opis parafii wskazuje, że pierwotne wyposażenie świątyni z 1912 r. obejmowało dwa dzwony i sygnaturkę, natomiast portal VisitMalopolska opisuje osobną drewnianą dzwonnicę przy kościele.

Gdzie dokładnie znajduje się dzwonnica?

Dzwonnica stoi na terenie przykościelnym, za drewnianym kościołem Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie, w gminie Kościelisko, przy drodze wojewódzkiej nr 958. To układ czytelny już podczas krótkiego postoju przy świątyni: wieża kościoła należy do jego bryły, a dzwonnica pozostaje odrębną budowlą.

Regionalny portal VisitMalopolska wymienia ją w opisie obiektu jako wysoką drewnianą dzwonnicę. Ten detal porządkuje spojrzenie na całe założenie: kościół, wolnostojąca dzwonnica, płot żerdziowy i smreki tworzą jeden góralski krajobraz architektoniczny.

• Kościół Matki Bożej Szkaplerznej stoi w Witowie pod adresem Witów 178B, przy trasie prowadzącej w stronę Doliny Chochołowskiej.
• Dzwonnica znajduje się za kościołem, a więc nie jest tą samą konstrukcją co kwadratowa wieża świątyni.
• Droga wojewódzka nr 958 przebiega przez zwartą zabudowę Witowa i ułatwia dotarcie do terenu kościelnego.
• Tatry Zachodnie stanowią naturalne tło dla Witowa, położonego u wylotu Doliny Chochołowskiej.
• Bezpłatny parking przy kościele wskazuje VisitMalopolska, co ma znaczenie dla osób przyjeżdżających samochodem.

Jak rozpoznać dzwonnicę na tle kościoła?

Dzwonnicę rozpoznaje się jako oddzielną drewnianą budowlę stojącą za świątynią, podczas gdy kościół ma własną kwadratową wieżę zwieńczoną wysoką, smukłą wieżyczką. Na fotografiach uwagę zwraciają jasne deski elewacji, czarny gont, zielonkawa patyna wieżyczek i smreki wokół ogrodzenia.

Dobrym punktem odniesienia są kościół w Witowie na zdjęciach. Fotografując obiekt z zewnątrz, lepiej objąć kadr szerzej niż szukać zbliżenia na samą wieżę - dzięki temu widać relację dzwonnicy do kościoła i podhalańskiego otoczenia.

• Jasne pionowe deski są charakterystycznym elementem zewnętrznego wykończenia kościoła w Witowie.
• Ciemny gont pokrywa dach świątyni i kontrastuje z jasnym drewnem elewacji.
• Płot żerdziowy porządkuje pierwszy plan zdjęcia i odwołuje się do lokalnej tradycji budowania z drewna.
• Smreki pomagają uchwycić skalę dzwonnicy bez wchodzenia na teren niedostępny dla odwiedzających.

Jakie dzwony miał kościół w 1912 r.?

Według archiwalnej strony parafii z 2019 r. kościół Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie otrzymał w 1912 r. dwa dzwony i sygnaturkę. Rok ten jest ważny także dlatego, że 16 lipca 1912 r. ks. Piotr Krawczyński poświęcił ukończony kościół, a dostępne przekazy nie podają imion, wag, tonów ani ludwisarni tych dzwonów.

Co oznacza wyposażenie pierwotne z 1912 r.?

Pierwotne wyposażenie oznacza elementy przypisane do czasu poświęcenia świątyni: dwa dzwony i sygnaturkę z 1912 r. Nie pozwala to jednak automatycznie stwierdzić, że dokładnie te same obiekty znajdują się tam obecnie, ponieważ dostępne opisy nie dokumentują dalszych losów każdego z nich.

Ta ostrożność jest potrzebna zwłaszcza przy drewnianych kościołach Podhala. Dzwon mógł być naprawiany, przelany, wymieniony lub zachowany, lecz bez inwentarza albo inskrypcji nie należy dopowiadać historii.

• Dwa dzwony są wskazane w archiwalnym opisie jako część wyposażenia kościoła z 1912 r.
• Sygnaturka została wymieniona obok dzwonów, lecz źródło nie określa jej położenia w obrębie świątyni.
• 16 lipca 1912 r. był dniem poświęcenia kościoła przez ks. Piotra Krawczyńskiego, dziekana nowotarskiego i proboszcza w Ludźmierzu.
• Brak danych o wadze oznacza, że nie można uczciwie przypisywać witowskim dzwonom konkretnych kilogramów ani tonacji.
• Brak danych o ludwisarni wyklucza wskazywanie autora odlewu bez dodatkowego źródła archiwalnego.

Jak rok 1912 łączy się z budową kościoła?

Rok 1912 zamyka okres budowy kościoła prowadzonej w latach 1910-1912 według projektu Jana Tarczałowicza z Zakopanego. Dwa dzwony i sygnaturka należą więc do opowieści o wyposażaniu nowej świątyni, podobnie jak data 1911 wycięta na sosrębie.

Najpierw warto poznać budowę kościoła 1910-1912, a potem zobaczyć sosrąb z datą 1911 i ciesiołkę Mrugały. Te dwa punkty prowadzą od konstrukcji drewnianej świątyni do jej liturgicznego głosu.

• Rok 1910 wyznacza początek budowy kościoła Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie.
• Rok 1911 widnieje na sosrębie wykonanym podczas prac ciesielskich kierowanych przez Michała Mrugałę z Bystrego.
• Rok 1912 przynosi poświęcenie kościoła oraz archiwalną wzmiankę o dwóch dzwonach i sygnaturce.
• Jan Tarczałowicz jest wskazywany jako projektant świątyni z Zakopanego.

Czym jest sygnaturka?

Sygnaturka to mały dzwon kościelny, charakteryzujący się mniejszym rozmiarem, funkcją sygnalizacyjną i związkiem z ważnymi momentami liturgii. Nazwa wywodzi się od łacińskiego signum, czyli znaku. W Witowie archiwalny opis wymienia sygnaturkę razem z dwoma dzwonami z 1912 r., nie określa jednak jej dokładnego miejsca.

Czym różni się sygnaturka od dzwonu w dzwonnicy?

Sygnaturka różni się od dzwonu w dzwonnicy przede wszystkim skalą i zadaniem: ma zwykle dawać krótki znak liturgiczny, a większe dzwony służą wyraźniejszemu, dalszemu obwieszczaniu nabożeństwa lub uroczystości. Nie każda świątynia zachowuje ten sam praktyczny zwyczaj dzwonienia.

Element	Typowa funkcja	Co wiadomo w Witowie?
Sygnaturka	Krótki sygnał związany z liturgią	Archiwalne źródło wymienia ją w wyposażeniu z 1912 r.
Dzwon kościelny	Wezwanie wspólnoty, modlitwa, uroczystość lub żałoba	Archiwalne źródło wymienia dwa dzwony z 1912 r.
Dzwonnica	Osobna budowla mieszcząca dzwony	Wysoka drewniana dzwonnica stoi za kościołem.
Wieża kościelna	Część bryły świątyni	Kościół ma kwadratową wieżę ze smukłą wieżyczką.

• Sygnaturka daje znak w obrębie celebracji, dlatego jej głos jest zwykle bardziej zwięzły niż głos dużych dzwonów.
• Dzwony kościelne mogą być słyszane poza terenem świątyni i tradycyjnie organizują rytm wspólnoty.
• Wolnostojąca dzwonnica jest osobnym obiektem architektonicznym, a nie nazwą każdej wieży kościelnej.
• Źródła o Witowie nie pozwalają przesądzić, czy sygnaturka znajduje się w wieży, na kalenicy czy w innym miejscu.

Dlaczego nie należy wskazywać miejsca sygnaturki w Witowie?

Nie należy wskazywać miejsca sygnaturki w Witowie, ponieważ dostępne źródła podają jej istnienie w wyposażeniu z 1912 r., ale nie opisują lokalizacji. Rzetelny opis oddziela potwierdzony fakt od przypuszczenia, nawet gdy układ budowli wydaje się intuicyjny.

To dobra zasada także przy oglądaniu detali świątyni. Na zewnątrz można zobaczyć wieżę i dzwonnicę, lecz sam widok nie zastępuje podpisanego opisu konserwatorskiego ani inwentarza.

• Archiwalna wzmianka potwierdza sygnaturkę jako element pierwotnego wyposażenia, lecz nie podaje jej lokalizacji.
• Zdjęcie z zewnątrz może pokazać bryłę budowli, ale nie jest samodzielnym dowodem na położenie konkretnego dzwonu.
• Inskrypcja na dzwonie mogłaby przynieść dalsze dane, lecz nie została opisana w udostępnionych materiałach.
• Ostrożny język chroni lokalną historię przed utrwaleniem niepotwierdzonych szczegółów.

Do czego służą dzwony kościelne?

Dzwony kościelne służą przede wszystkim do zwoływania wspólnoty i oznaczania ważnych chwil modlitwy, a ich użycie łączy zwyczaj miejscowy z liturgią. W polskiej tradycji dzwoni się między innymi przed Mszą, przy modlitwie Anioł Pański, podczas pogrzebu i w uroczystości, lecz konkretny porządek ustala każda parafia.

Kiedy słychać Anioł Pański, Mszę i pogrzeb?

Na Anioł Pański, przed Mszą i podczas pogrzebu dzwony mogą rozbrzmiewać zgodnie z miejscowym zwyczajem, dlatego nie można przypisać Witowowi stałych godzin bez aktualnego komunikatu parafii. Dzwon ma przypominać o modlitwie lub oznajmiać wspólnocie rozpoczęcie ważnego obrzędu.

W praktyce dźwięk spełnia kilka ról naraz: kieruje uwagę ku świątyni, pomaga osobom poza jej murami i zaznacza przejście od codzienności do modlitwy. Nie jest jednak rozkładem jazdy - szczegóły zależą od życia konkretnej parafii.

• Anioł Pański wiąże się z modlitwą odmawianą tradycyjnie rano, w południe i wieczorem.
• Msza święta może być poprzedzona dzwonieniem, które zaprasza wiernych do zgromadzenia.
• Pogrzeb bywa oznajmiany dźwiękiem dzwonów jako znak modlitwy i żałoby wspólnoty.
• Uroczystości kościelne otrzymują często bardziej odświętną oprawę dźwiękową.
• Porządek lokalny ustala parafia, dlatego przed wizytą należy sprawdzić bieżące informacje na oficjalnej stronie parafii.

Dlaczego dzwony milkną w Triduum Paschalnym?

Dzwony milkną od hymnu „Chwała na wysokości Bogu” w Wielki Czwartek do Wigilii Paschalnej jako tradycyjny znak powagi dni męki i śmierci Chrystusa. W wielu polskich kościołach ich miejsce zajmuje drewniana kołatka, ale szczegółowa praktyka ma charakter miejscowy.

W Księdze Liczb srebrne trąby służą zwoływaniu zgromadzenia i dawaniu znaku wspólnocie Izraela. - Pismo Święte, Biblia Tysiąclecia, Lb 10,1-10.

Biblijny obraz trąb nie jest dosłownym przepisem na używanie współczesnych dzwonów. Pokazuje jednak starszą zasadę: znak dźwiękowy ma zebrać ludzi i przypomnieć im o relacji z Bogiem.

• Wielki Czwartek rozpoczyna Triduum Paschalne, w którym zwyczajowo po hymnie Gloria zapada cisza dzwonów.
• Wielki Piątek jest dniem Męki Pańskiej, dlatego w wielu miejscach używa się kołatek zamiast dzwonów.
• Wigilia Paschalna przynosi powrót uroczystego dźwięku dzwonów przy śpiewie Gloria.
• Kołatka jest drewnianym instrumentem, którego suchy dźwięk odróżnia się od brzmienia metalu.

Jak Kościół błogosławi dzwony?

Kościół błogosławi dzwony przez obrzęd przewidziany w księdze Obrzędy błogosławieństw, a sam dzwon po błogosławieństwie należy do rzeczy przeznaczonych do służby Bożej. Nie jest to sakrament, lecz sakramentale - znak, który ma kierować wiernych ku modlitwie i liturgii.

Czy dzwon jest sakramentalium?

Tak, dzwon przeznaczony do kultu może należeć do sakramentaliów, ponieważ Katechizm Kościoła Katolickiego zalicza błogosławieństwa osób, posiłków, miejsc i rzeczy do tej grupy znaków. Błogosławieństwo nie działa jak automatyczna gwarancja skutku, lecz wprowadza przedmiot w służbę modlitwie Kościoła.

Katechizm Kościoła Katolickiego wyjaśnia, że sakramentalia są świętymi znakami ustanowionymi przez Kościół, przez które przygotowuje on wiernych do przyjęcia owoców sakramentów i uświęca różne okoliczności życia. - Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 1667-1673, 1992.

• Sakramentalia różnią się od siedmiu sakramentów, ponieważ są ustanowione przez Kościół jako znaki wspierające życie wiary.
• Błogosławieństwo dzwonu wiąże przedmiot z funkcją liturgiczną i modlitewną wspólnoty.
• Obrzędy błogosławieństw zawierają obrzęd błogosławieństwa dzwonu w polskim wydaniu dostosowanym do zwyczajów diecezji polskich.
• Imię dzwonu może wynikać ze zwyczaju nadawania dzwonom imion i umieszczania na nich napisów, ale źródła nie podają takich danych dla Witowa.

Dlaczego dzwony otrzymują imiona i napisy?

Dzwony otrzymują imiona i napisy jako wyraz lokalnej pamięci, pobożności oraz związku z fundatorami lub patronami, lecz nie jest to dogmat ani warunek ważności błogosławieństwa. W przypadku Witowa nie należy nadawać istniejącym lub dawnym dzwonom imion bez odczytania inskrypcji albo potwierdzenia w źródle.

Najuczciwsza odpowiedź brzmi więc prosto: wiadomo o dwóch dzwonach i sygnaturce z 1912 r.; nie wiadomo, jakie nosiły imiona, kto je odlał ani jak wyglądały ich napisy.

• Imię dzwonu może odwoływać się do osoby świętej, wezwania kościoła albo historii fundacji.
• Napis odlewniczy bywa źródłem informacji o roku wykonania, fundatorze i ludwisarni.
• Brak inskrypcji w opisie oznacza, że nie należy dopisywać jej treści na podstawie analogii z innymi kościołami.
• Matka Boża Szkaplerzna jest patronką witowskiej świątyni, ale nie jest to dowód na nazwę któregokolwiek dzwonu.

Wolnostojąca dzwonnica w drewnianej architekturze Podhala

Wolnostojąca dzwonnica to osobna budowla przeznaczona dla dzwonów, charakteryzująca się niezależnością od bryły kościoła, wyraźną funkcją akustyczną i silną obecnością w krajobrazie. W Witowie zestawia się ją z drewnianym kościołem o konstrukcji zrębowej, pionowym deskowaniu oraz podcieniach nawiązujących do dawnych sobót.

Dlaczego dzwonnicę stawiano obok kościoła?

Dzwonnicę stawiano obok kościoła, aby wydzielić miejsce dla dzwonów i nadać ich głosowi odpowiednią przestrzeń, a zarazem zachować czytelny układ całego placu kościelnego. Przy drewnianej architekturze Małopolski taki podział funkcji jest częstym, rozpoznawalnym rozwiązaniem.

W Witowie nie należy jednak opisywać konstrukcji samej dzwonnicy jako zrębowej, słupowej czy innej, bo dostępne źródło potwierdza jej drewniany charakter i położenie za kościołem, nie podaje natomiast detalu technicznego.

• Osobna dzwonnica oddziela funkcję dzwonienia od wnętrza kościoła i tworzy drugi pionowy akcent na terenie przykościelnym.
• Wieża kościoła pozostaje częścią bryły świątyni, dlatego nie jest automatycznie dzwonnicą.
• Konstrukcja zrębowa dotyczy kościoła w Witowie, którego ściany wykonano z drewna i oszalowano pionowymi deskami.
• Podcienie wokół świątyni nawiązują do dawnych sobót, czyli osłoniętych obejść przy kościołach drewnianych.

Czym różni się dzwonnica od wieży kościelnej?

Dzwonnica różni się od wieży kościelnej tym, że stoi jako samodzielna budowla, natomiast wieża jest trwale włączona w bryłę świątyni. W Witowie oba elementy współistnieją: kościół ma kwadratową wieżę ze smukłą wieżyczką, a wysoka drewniana dzwonnica stoi za nim.

Ten układ dobrze współgra z opowieścią o drewnie jako materiale całego założenia. Więcej o otoczeniu świątyni wyjaśnia tekst podcienie kościoła i dawne soboty.

• Dzwonnica wolnostojąca może być oglądana jako oddzielny punkt zespołu kościelnego.
• Wieża kwadratowa jest opisana przez VisitMalopolska jako element kościoła w Witowie.
• Smukła wieżyczka wyróżnia sylwetkę świątyni ponad pionowymi deskami elewacji.
• Architektura drewniana Podhala łączy funkcję budowli z jej miejscem w krajobrazie i lokalnym sposobem pracy z drewnem.

Czego źródła nie mówią o dzwonnicy w Witowie?

Dostępne źródła nie podają daty budowy dzwonnicy w Witowie, jej konstruktora, wezwania dzwonów ani ich parametrów. Nie pozwalają też rozstrzygnąć, czy obecne dzwony są tymi samymi obiektami, które archiwalna strona parafii wymienia przy wyposażeniu z 1912 r.

Kiedy zbudowano dzwonnicę w Witowie?

Nie wiadomo, kiedy zbudowano dzwonnicę w Witowie, ponieważ dostępny opis regionalny określa ją jako wysoką i drewnianą, lecz nie przypisuje jej roku powstania. Data budowy kościoła 1910-1912 nie jest automatycznie datą budowy dzwonnicy.

• Data 1910-1912 dotyczy budowy kościoła, a nie potwierdzonego czasu wzniesienia dzwonnicy.
• VisitMalopolska potwierdza wysoką drewnianą dzwonnicę za kościołem, bez datowania jej konstrukcji.
• Archiwalny opis z 2019 r. wymienia dwa dzwony i sygnaturkę z 1912 r., bez dokumentacji samej dzwonnicy.
• Praca „400 lat Witowa” pod redakcją ks. Andrzeja Maryniarczyka SDB pozostaje wskazanym w dawnym serwisie punktem odniesienia dla historii miejscowości.

Czy dzwony z 1912 r. przetrwały do dziś?

Nie da się potwierdzić, czy dzwony z 1912 r. przetrwały do dziś, ponieważ udostępnione źródła opisują wyposażenie pierwotne, ale nie zawierają aktualnego inwentarza ani odczytów inskrypcji. Informację o obecnych dzwonach można uzyskać wyłącznie bezpośrednio w kancelarii właściwej parafii.

• Pierwotne wyposażenie obejmowało dwa dzwony i sygnaturkę według archiwalnego opisu z 2019 r.
• Stan obecny wymaga aktualnego źródła, ponieważ dawna wzmianka nie dokumentuje późniejszych zmian.
• Inskrypcje mogłyby pomóc w identyfikacji dzwonów, jeśli zostałyby odczytane i opisane przez uprawnione źródło.
• Historia lokalna nie zyskuje na domysłach, dlatego brak danych pozostaje uczciwą częścią opisu.

Jak obejrzeć dzwonnicę podczas wizyty?

Dzwonnicę w Witowie najlepiej oglądać z zewnątrz, z terenu przykościelnego, zachowując ciszę i nie przeszkadzając w modlitwie. Przy kościele znajduje się bezpłatny parking według VisitMalopolska, a aktualne godziny Mszy przed przyjazdem należy sprawdzić na oficjalnej stronie parafii.

Czy można wejść na dzwonnicę w Witowie?

Nie ma podstaw, aby twierdzić, że można wejść na dzwonnicę w Witowie, ponieważ dostępne źródła nie opisują zwiedzania jej wnętrza. Bezpiecznym i właściwym rozwiązaniem jest oglądanie budowli z zewnątrz, bez przekraczania zamknięć lub stref przeznaczonych dla obsługi kościoła.

1. Zatrzymaj samochód na parkingu przy kościele, który VisitMalopolska wskazuje jako bezpłatny dla odwiedzających.
2. Sprawdź aktualne godziny nabożeństw na oficjalnej stronie parafii, aby nie wchodzić w przestrzeń modlitwy w nieodpowiednim momencie.
3. Oglądaj dzwonnicę z terenu przykościelnego, nie próbując otwierać drzwi ani szukać wejścia do wnętrza.
4. Ujmij w kadrze płot żerdziowy i smreki, ponieważ pomagają pokazać dzwonnicę w jej podhalańskim kontekście.
5. Uszanuj ciszę przy świątyni, szczególnie gdy trwa Msza, pogrzeb albo inne nabożeństwo.

Jakie kadry pokazują dzwonnicę i Tatry Zachodnie?

Najlepsze kadry łączą dzwonnicę z płotem żerdziowym, smrekami i sylwetką kościoła, a przy dobrej widoczności także z linią Tatr Zachodnich. Nie trzeba wchodzić na żadne podwyższenie: wystarczy pokazać relację między drewnem budowli, zielenią otoczenia i drogą prowadzącą przez Witów.

Po obejrzeniu dzwonnicy można dalej odkrywać trzy odpusty: dolinę, wieś i polanę. To trzy różne miejsca związane z kościołem Matki Bożej Szkaplerznej, kaplicą św. Jana Chrzciciela na Polanie Chochołowskiej i kaplicą św. Anny na Płazówce.

• Widok od ogrodzenia pozwala połączyć w jednym ujęciu drewnianą dzwonnicę, kościół i płot żerdziowy.
• Smreki tworzą naturalną ramę dla pionowej sylwetki dzwonnicy.
• Kościół MB Szkaplerznej warto fotografować z poszanowaniem trwającej liturgii i prywatności osób obecnych na placu.
• Dolina Chochołowska jest blisko Witowa, ale sama dzwonnica pozostaje częścią terenu kościelnego we wsi.

Najczęściej zadawane pytania

Czy dzwonnica w Witowie jest drewniana?

Tak. VisitMalopolska opisuje ją jako wysoką drewnianą dzwonnicę stojącą za kościołem Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie. Źródło nie podaje jednak szczegółowego typu jej konstrukcji, dlatego nie należy przypisywać jej techniki budowlanej bez dodatkowej dokumentacji.

Skąd pochodzi zwyczaj dzwonienia na Anioł Pański?

Zwyczaj łączy się ze średniowieczną praktyką przypominania o modlitwie Anioł Pański rano, w południe i wieczorem. Dzwon był słyszalnym znakiem także dla osób pracujących poza kościołem. Konkretne godziny i sposób dzwonienia są jednak sprawą lokalnego zwyczaju.

Dlaczego dzwony zastępuje kołatka?

W Triduum Paschalnym w wielu kościołach dzwony milkną, a ich funkcję sygnałową przejmuje drewniana kołatka. Jej twardy, suchy dźwięk odpowiada powadze czasu od Wielkiego Czwartku do Wigilii Paschalnej. Jest to powszechna tradycja, której szczegóły mogą różnić się między parafiami.

Czy wieża kościoła w Witowie jest dzwonnicą?

Nie w tym sensie, w jakim opisuje się osobną dzwonnicę. Kościół w Witowie ma kwadratową wieżę ze smukłą wieżyczką, natomiast wysoka drewniana dzwonnica stoi za kościołem jako odrębna budowla. Oba elementy należy odróżniać w opisie architektury.

Gdzie sprawdzić aktualne godziny Mszy w Witowie?

Aktualne godziny Mszy należy sprawdzać na oficjalnej stronie parafii w Witowie przed podróżą. Rozkład nabożeństw może zmieniać się w święta, wakacje, zimą albo przy wydarzeniach parafialnych. Niezależny przewodnik nie zastępuje bieżących ogłoszeń parafialnych.

Czy przy kościele w Witowie jest parking?

Tak, VisitMalopolska informuje o bezpłatnym parkingu przy kościele. Po zaparkowaniu najlepiej poruszać się pieszo po terenie przykościelnym i pozostawić przejazdy wolne. Szczególną ostrożność warto zachować w niedziele oraz podczas uroczystości.

Źródła i literatura

1. VisitMalopolska, „Kościół Matki Boskiej Szkaplerznej, Witów”.
2. Parafia Rzymskokatolicka pw. Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie - oficjalna strona parafii.
3. Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 1667-1673, 1992.
4. Biblia Tysiąclecia, Księga Liczb 10,1-10, wyd. V, 2000.
5. Obrzędy błogosławieństw dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, Księgarnia św. Jacka, Katowice, 1994.
6. Zdjęcie wyróżniające: Paweł Opioła, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.