Budowa kościoła w Witowie 1910-1912 - projekt Jana Tarczałowicza

Spisała: Zofia Chowaniec · poprawiono 14.11.2026

W artykule

Jak zaczęły się starania o kościół w Witowie?

Kościół Witów historia zaczyna się przed rokiem 1910: według dawnego opisu parafialnego opartego na pracy „400 lat Witowa” mieszkańcy przez 9 lat zabiegali u władz austriackich o zgodę na budowę świątyni. Zgodę miał wydać cesarz Franciszek Józef I, a kościół Matki Bożej Szkaplerznej poświęcono 16 lipca 1912 r.

Dlaczego Witów potrzebował własnego kościoła?

Witów w gminie Kościelisko był wcześniej przysiółkiem Chochołowa. Pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z 1606 r., ale własny kościół parafialny powstał dopiero na początku XX wieku. Historia budowy pokazuje, jak długo lokalna wspólnota musiała zabiegać o zgodę i środki, zanim w centrum wsi stanęła drewniana świątynia.

Z perspektywy osoby chodzącej po Podhalu szczególnie dobrze widać, że kościół w Witowie nie jest przypadkowym budynkiem przy drodze nr 958. Jego skala, wysoka wieża i podcienia czynią go ważnym punktem krajobrazu między zwartą zabudową wsi a drogą ku Dolinie Chochołowskiej.

• Witów należał wcześniej do obszaru duszpasterskiego Parafii Chochołów, dlatego budowa własnej świątyni wymagała formalnej zgody.
• Starania mieszkańców trwały według lokalnego przekazu 9 lat przed rozpoczęciem robót w 1910 r.
• Franciszek Józef I miał wydać zgodę na budowę kościoła, co zachowała kronikarska opowieść związana z dziejami wsi.
• Cesarz miał przekazać na budowę 200 koron, lecz przekaz nie podaje całkowitego kosztu inwestycji.

Co oznacza opowieść o pieszej drodze do Wiednia w czarnej cusze?

Przekaz lokalny mówi, że akt erekcyjny odebrał w Wiedniu mieszkaniec Witowa, który poszedł tam pieszo w czarnej cusze, czyli tradycyjnym góralskim okryciu wierzchnim. Źródło nie podaje jego imienia ani daty podróży, dlatego tej historii nie należy uzupełniać domysłami.

Przekaz o dziewięciu latach starań, zgodzie cesarza i drodze mieszkańca do Wiednia zachowała dawna strona parafialna, oparta na pracy zbiorowej „400 lat Witowa” pod redakcją ks. Andrzeja Maryniarczyka SDB.

Ta opowieść ma wartość jako pamięć miejscowości. Nie zastępuje urzędowego archiwum, ale tłumaczy, dlaczego motyw cesarskiej zgody tak silnie wiąże się z historią kościoła w Witowie.

• Czarna cucha była elementem stroju góralskiego, a nie nazwą urzędu ani dokumentu.
• Akt erekcyjny oznacza dokument powołujący kościelną instytucję lub określający jej formalne ustanowienie.
• W przekazie pojawia się Wiedeń, ponieważ Witów znajdował się wówczas pod władzą austriacką.
• Historia nie daje podstaw do wskazywania konkretnej trasy pieszej wędrówki ani jej długości.

Kto zaprojektował kościół w Witowie?

Kościół Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie zaprojektował inżynier architekt Jan Tarczałowicz z Zakopanego. Świątynię wzniesiono w latach 1910-1912 jako budowlę drewnianą o konstrukcji zrębowej, z podcieniami, pionowymi deskami i kwadratową wieżą ze smukłą wieżyczką (źródło: Visit Małopolska, 2026).

Jak rozpoznać konstrukcję zrębową kościoła?

Konstrukcja zrębowa polega na układaniu poziomych belek drewnianych, które łączą się w narożach. W Witowie jej zasadniczą formę osłaniają deski ułożone pionowo po stronie zewnętrznej i we wnętrzu. To połączenie ciesiołki oraz oszalowania tworzy charakterystyczną bryłę kościoła drewnianego Witów 1912.

Najlepiej zacząć oglądanie od frontu, a potem obejść świątynię spokojnym krokiem. Od razu widoczne są proporcje wieży, ciemny gont dachu i jasne deski elewacji. Ten zestaw materiałów dobrze współgra ze smrekami otaczającymi plac kościelny.

• Konstrukcja zrębowa tworzy nośny układ ścian z poziomych bali drewnianych.
• Pionowe deski osłaniają elewację i są jedną z rozpoznawalnych cech kościoła w Witowie.
• Wąskie prezbiterium odróżnia część ołtarzową od szerszej przestrzeni dla wiernych.
• Kwadratowa wieża z wysoką wieżyczką dominuje nad bryłą świątyni od strony drogi.

Czym są podcienie nawiązujące do dawnych sobót?

Podcienie to zadaszona przestrzeń biegnąca wokół ścian kościoła. W Witowie nawiązują do dawnych sobót, czyli osłoniętych miejsc przy świątyniach, gdzie w przeszłości mogli zatrzymać się przybywający z daleka wierni. Więcej o tym detalu wyjaśnia tekst o podcieniach nawiązujących do dawnych sobót.

Nie trzeba przypisywać Janowi Tarczałowiczowi innych budynków, by dostrzec wagę tego projektu. Pewne źródła potwierdzają jego autorstwo właśnie dla kościoła w Witowie.

• Podcienia chronią drewniane ściany i odwiedzających przed opadami.
• Ciemny gont stanowi pokrycie dachu widoczne ponad linią podcieni.
• Wysokie schody przed wejściem prowadzą do głównej części świątyni.
• Drewniana dzwonnica stoi za kościołem jako osobny element zespołu.

Jak przebiegała budowa kościoła w latach 1910-1912?

Budowa kościoła w Witowie rozpoczęła się w 1910 r. na gruncie przekazanym przez trzech gazdów, a zakończyła poświęceniem 16 lipca 1912 r. Kamień węgielny poświęcił ks. Kazimierz Rzeszódko, proboszcz Chochołowa, zaś pracami ciesielskimi kierował Michał Mrugała z Bystrego.

Kto przekazał grunt i kto poświęcił kamień węgielny?

Grunt pod świątynię dali trzej gazdowie z Witowa, lecz zachowany przekaz nie wymienia ich nazwisk. Kamień węgielny poświęcił ks. Kazimierz Rzeszódko, związany z Parafią Chochołów. To dwa istotne etapy: najpierw miejsce pod budowę, potem religijne rozpoczęcie prac.

Kamień węgielny 1910 nie jest tylko datą w kalendarium. Oznacza moment, w którym wieloletnie starania mieszkańców przeszły w widoczną budowę drewnianego kościoła.

1. Przed 1910 r. mieszkańcy Witowa prowadzili wieloletnie starania o zgodę władz austriackich.
2. W 1910 r. rozpoczęto budowę na ziemi przekazanej przez trzech gazdów.
3. Ks. Kazimierz Rzeszódko poświęcił kamień węgielny jako proboszcz Chochołowa.
4. W 1911 r. na sosrębie wycięto datę, która pozostaje materialnym śladem prac.
5. 16 lipca 1912 r. ks. Piotr Krawczyński poświęcił ukończony kościół.

Rok	Wydarzenie	Osoba lub instytucja	Źródło
1910	Początek budowy i poświęcenie kamienia węgielnego	ks. Kazimierz Rzeszódko	Archiwum dawnej strony parafialnej
1911	Data wycięta na sosrębie	Michał Mrugała z Bystrego	Archiwum dawnej strony parafialnej
1912	Poświęcenie kościoła	ks. Piotr Krawczyński	Visit Małopolska
1913	Wzmiankowany rok ołtarza gotyckiego	pracownia Ferdynanda Prinotha	Archiwum dawnej strony parafialnej

Jaką pamiątką jest sosrąb z datą 1911?

Sosrąb z datą 1911 jest belką konstrukcyjną, na której zachowano rok trwania prac ciesielskich. Dla zwiedzającego to najbardziej namacalny znak, że budowa nie jest tylko opowieścią z kroniki: data 1911 pozostaje zapisem pracy cieśli w samym drewnie.

Michał Mrugała z Bystrego kierował pracami ciesielskimi. Nie należy mylić go z Michałem Gąsienicą-Szostakiem, zakopiańskim rzeźbiarzem odpowiedzialnym za późniejszy wystrój wnętrza w latach 80. XX wieku.

• Sosrąb jest elementem drewnianej konstrukcji, a data 1911 wiąże go z okresem budowy.
• Michał Mrugała był cieślą z Bystrego i kierował pracami ciesielskimi.
• Data 1911 nie oznacza daty poświęcenia kościoła, ponieważ odbyło się ono rok później.
• Rozwinięcie tematu zawiera artykuł o dacie 1911 na sosrębie i pracy cieśli z Bystrego.

Kiedy poświęcono kościół w Witowie?

Kościół w Witowie poświęcono 16 lipca 1912 r., w liturgiczne wspomnienie Matki Bożej Szkaplerznej. Ceremonii dokonał ks. Piotr Krawczyński, dziekan nowotarski i proboszcz w Ludźmierzu, a świątynia otrzymała wezwanie Matki Bożej Szkaplerznej (źródło: Visit Małopolska, 2026).

Kto poświęcił świątynię 16 lipca 1912 r.?

Poświęcenia dokonał ks. Piotr Krawczyński, dziekan nowotarski oraz proboszcz w Ludźmierzu. Ludźmierz i Chochołów pełnią w tej historii różne role: z Ludźmierzem związany był celebrans poświęcenia, a z Chochołowem ks. Kazimierz Rzeszódko, który poświęcił kamień węgielny.

Data poświęcenia łączy historię budynku z jego patronką. Matka Boża Szkaplerzna jest wezwaniem kościoła, a nie nazwą lokalnego zwyczaju.

• 16 lipca 1912 r. jest datą poświęcenia kościoła, potwierdzoną przez Visit Małopolska.
• Ks. Piotr Krawczyński był dziekanem nowotarskim i proboszczem w Ludźmierzu.
• Matka Boża Szkaplerzna jest patronką kościoła parafialnego w Witowie.
• Terminy obchodów odpustowych należy zawsze sprawdzać na oficjalnej stronie witowparafia.pl.

Co mówi prawo kościelne o poświęceniu nowego kościoła?

Współczesny Kodeks Prawa Kanonicznego wskazuje, że po ukończeniu budowy nowy kościół należy jak najszybciej poświęcić albo przynajmniej pobłogosławić, zgodnie z prawem liturgicznym (KPK, kan. 1217). W 1912 r. obowiązywało wcześniejsze prawo kościelne, dlatego kanonu z 1983 r. nie należy stosować wstecz jako opisu ówczesnej procedury.

Kościół jest budowlą świętą przeznaczoną do kultu Bożego, do której wierni mają prawo wstępu dla wykonywania kultu Bożego, zwłaszcza publicznego - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1214, 1983.

Kościół jako miejsce kultu nie jest wyłącznie zabytkową architekturą. Przy zwiedzaniu należy zachować ciszę, uszanować trwającą liturgię i nie wchodzić w przestrzeń ołtarza bez potrzeby.

• KPK kan. 1214 definiuje kościół jako budowlę świętą przeznaczoną do kultu Bożego.
• KPK kan. 1217 mówi o poświęceniu lub pobłogosławieniu nowego kościoła po ukończeniu budowy.
• Poświęcenie z 1912 r. wiąże datę budowy z wezwaniem Matki Bożej Szkaplerznej.
• Aktualne informacje o nabożeństwach pochodzą z oficjalnej strony parafii, nie z przewodnika historycznego.

Co zostało w kościele z lat 1912-1913?

Najważniejsze świadectwa początkowego wyposażenia kościoła w Witowie to data 1911 na sosrębie, wzmianka o dwóch dzwonach i sygnaturce z 1912 r. oraz neogotycki ołtarz z pracowni Ferdynanda Prinotha w St. Ulrich w Tyrolu. Archiwalny opis wskazuje przy ołtarzu rok 1913.

Skąd pochodzi neogotycki ołtarz główny?

Ołtarz główny pochodzi z pracowni Ferdynanda Prinotha w St. Ulrich w Tyrolu. Visit Małopolska opisuje go jako neogotycki, zaś archiwalna historia parafii wspomina o ołtarzu gotyckim z 1913 r. Oba zapisy prowadzą do tego samego wniosku: ołtarz należy do najstarszej warstwy wyposażenia świątyni.

Zachowane elementy warto oglądać bez pośpiechu. W drewnianym wnętrzu łatwo skupić się na całości, a umknąć mogą detale ciesiołki, rzeźbienia i relacji ołtarza do wąskiego prezbiterium.

• Ferdynand Prinoth prowadził pracownię w St. Ulrich w Tyrolu, z której pochodzi ołtarz główny.
• Ołtarz ma charakter neogotycki według opisu Visit Małopolska.
• Archiwalna wzmianka wiąże ołtarz z rokiem 1913.
• Wystrój wnętrza z lat 80. XX wieku jest późniejszy od ołtarza i nie należy go z nim utożsamiać.

Czy dzwony z 1912 r. nadal są w kościele?

Nie ma podstaw, by twierdzić, że dzwony z 1912 r. zachowały się do dziś. Archiwalny opis wymienia dwa dzwony i sygnaturkę jako wyposażenie pierwotne, ale nie rozstrzyga ich obecnego stanu. Osobny tekst omawia dzwonnicę i dzwony z 1912 r..

• Dwa dzwony i sygnaturka należały do pierwotnego wyposażenia kościoła w 1912 r.
• Dzwonnica za kościołem jest odrębnym elementem drewnianego zespołu.
• Brak pełnej informacji o losach dzwonów wymaga ostrożności w opisie ich obecności.
• Data 1911 na sosrębie pozostaje pewniej udokumentowanym śladem budowy niż obecny stan wyposażenia dzwonowego.

Co działo się z kościołem po 1912 r.?

Po 1912 r. kościół w Witowie otrzymał witraże z 1937 r., przyjął salezjanów 10 czerwca 1953 r., stał się wikariatem w 1966 r. i samodzielną parafią 5 maja 1985 r. Ta oś czasu pokazuje, że budowa świątyni była początkiem, a nie końcem lokalnej historii.

Kiedy przybyli salezjanie do Witowa?

Salezjanie SDB przybyli do Witowa 10 czerwca 1953 r., a pierwszym duszpasterzem był ks. Bronisław Szymański SDB. Dziś parafię prowadzą salezjanie, co potwierdza karta Archidiecezji Krakowskiej. Nazwiska aktualnych duszpasterzy najlepiej sprawdzać bezpośrednio na witowparafia.pl.

To ważne rozróżnienie: kościół zbudowano w latach 1910-1912, natomiast obecność Salezjanów SDB rozpoczęła się ponad cztery dekady później.

• 10 czerwca 1953 r. oznacza przybycie Salezjanów SDB do Witowa.
• Ks. Bronisław Szymański SDB był pierwszym wskazanym w źródle duszpasterzem salezjańskim.
• Archidiecezja krakowska podaje, że parafię prowadzą salezjanie.
• Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa u sióstr stanowi osobny punkt religijnego krajobrazu Witowa.

Jak zmieniał się status parafii po 1966 r.?

Wikariat parafii Chochołów erygowano 23 października 1966 r. dekretem abp. Karola Wojtyły, a samodzielną parafię ustanowiono 5 maja 1985 r. dekretem kard. Franciszka Macharskiego. Te dwie daty nie są tożsame: pierwsza dotyczy wikariatu, druga pełnej samodzielności parafii.

Samodzielna parafia w Witowie została erygowana 5 maja 1985 r.; wcześniejszym etapem był wikariat parafii Chochołów utworzony 23 października 1966 r. - kronika dawnej strony parafialnej i zestawienie encyklopedyczne.

W 1937 r. wykonano witraże, a amerykański dziennikarz Julien Bryan sfilmował wnętrze kościoła oraz wychodzących po Mszy wiernych. W 1977 r. poświęcono organy elektroniczne ufundowane przez Koło Witów nr 27 w Chicago. W latach 80. XX wieku wnętrze wzbogaciły prace Michała Gąsienicy-Szostaka.

• Witraże w kościele pochodzą z 1937 r. według Visit Małopolska.
• Julien Bryan filmował w Witowie w 1937 r., lecz prawa do materiału wymagają osobnego ustalenia.
• 17 lipca 1977 r. poświęcono organy elektroniczne ufundowane przez Koło Witów nr 27 w Chicago.
• 5 maja 1985 r. Witów stał się samodzielną parafią w Archidiecezji Krakowskiej.

Który kościół w Witowie opisuje ten przewodnik?

Ten przewodnik opisuje kościół Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie w gminie Kościelisko, powiecie tatrzańskim, pod adresem Witów 178B, 34-512 Witów. Należy on do Archidiecezji Krakowskiej i dekanatu Czarny Dunajec, a nie do miejscowości o tej samej nazwie w innych częściach Polski.

Czy to jest Witów z kościołem św. Małgorzaty?

Nie. Zdjęcie podpisane „Kościół w Witowie.jpg” autorstwa Piotruna przedstawia inny Witów i murowany kościół św. Małgorzaty, dlatego nie powinno ilustrować świątyni Matki Bożej Szkaplerznej na Podhalu.

Przy planowaniu wizyty pomocne są trzy dane: gmina Kościelisko, powiat tatrzański i adres Witów 178B. Pozwalają uniknąć pomylenia lokalizacji w wyszukiwarce oraz na mapie.

• Witów opisywany w artykule leży u wylotu Doliny Chochołowskiej na Podhalu.
• Kościół ma wezwanie Matki Bożej Szkaplerznej, a nie św. Małgorzaty.
• Parafia należy do Archidiecezji Krakowskiej i dekanatu Czarny Dunajec.
• Oficjalne ogłoszenia, intencje i bieżące godziny publikuje witowparafia.pl.

Jak odróżnić kościół parafialny od kaplic w Witowie?

Kościół parafialny stoi w Witowie, natomiast kaplica św. Anny znajduje się na Płazówce, a kaplica św. Jana Chrzciciela na Polanie Chochołowskiej. Jest też kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa u sióstr, zbudowana w 1966 r.

• Kościół Matki Bożej Szkaplerznej jest główną świątynią parafialną w Witowie.
• Kaplica św. Anny na Płazówce pochodzi z 1881 r. i jest starsza od kościoła parafialnego.
• Kaplica św. Jana Chrzciciela leży na Polanie Chochołowskiej.
• Tradycja lokalna łączy trzy miejsca z trzema odpustami, opisanymi w artykule o trzech odpustach w Witowie.

Skąd pochodzą informacje o budowie kościoła?

Informacje o budowie kościoła w Witowie pochodzą przede wszystkim z opisu Visit Małopolska, karty Archidiecezji Krakowskiej oraz archiwum dawnej strony parafialnej opartego na pracy „400 lat Witowa”. Źródła różnią się charakterem: portal turystyczny opisuje obiekt, a lokalna kronika zachowuje przekazy o mieszkańcach.

Jak czytać lokalną kronikę i źródła urzędowe?

Źródła urzędowe najlepiej wykorzystać do danych o adresie, przynależności kościelnej i współczesnej organizacji parafii. Lokalna kronika jest ważna dla opowieści o dziewięciu latach starań, cesarzu Franciszku Józefie I, 200 koronach i drodze do Wiednia, lecz trzeba zachować jej formę jako przekazu miejscowego.

• Visit Małopolska potwierdza lata budowy 1910-1912 oraz projekt Jana Tarczałowicza.
• Archidiecezja Krakowska podaje adres parafii i jej przynależność diecezjalną.
• Archiwum dawnej strony parafialnej zachowuje szczegóły miejscowej pamięci o budowie.
• Kodeks Prawa Kanonicznego wyjaśnia współczesne znaczenie poświęcenia kościoła.

Dlaczego nie każdy szczegół da się potwierdzić?

Nie każde lokalne wspomnienie ma zachowany dokument z datą, podpisem i numerem archiwalnym. Rzetelny opis nie dopisuje brakujących nazwisk ani kosztów. Dlatego nie wskazuję nazwiska mieszkańca idącego do Wiednia, trzech gazdów przekazujących grunt ani całkowitej ceny budowy.

• Przekaz o 200 koronach od cesarza nie pozwala obliczyć całkowitego kosztu budowy.
• Opis pierwotnych dzwonów nie potwierdza, że te same dzwony są dziś na miejscu.
• Brak potwierdzenia wpisu do rejestru zabytków oznacza, że nie należy przypisywać kościołowi takiego statusu bez sprawdzenia rejestru.
• Aktualne terminy liturgiczne czy wydarzenia należy sprawdzać u źródła przed przyjazdem.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kościół w Witowie jest zabytkiem?

Kościół ma ponad 110 lat i niewątpliwą wartość historyczną. W dostępnych źródłach nie ma jednak potwierdzenia jego wpisu do rejestru zabytków. Status można sprawdzić w rejestrze Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Ile trwała budowa kościoła w Witowie?

Budowę rozpoczęto w 1910 r., a kościół poświęcono 16 lipca 1912 r., więc prace trwały około dwóch lat. Znacznie dłuższy był okres przygotowań: według lokalnego przekazu mieszkańcy przez 9 lat zabiegali o zgodę władz austriackich.

Kto prowadzi parafię w Witowie?

Parafię prowadzą Salezjanie SDB, obecni w Witowie od 10 czerwca 1953 r. Bieżący skład duszpasterzy może się zmieniać, dlatego najpewniejszym miejscem sprawdzenia aktualnych informacji jest oficjalna strona witowparafia.pl.

Gdzie odbywają się Msze w Witowie i okolicy?

Liturgie odbywają się w kościele parafialnym, w kaplicy św. Anny na Płazówce oraz sezonowo w kaplicy św. Jana Chrzciciela na Polanie Chochołowskiej. Godziny zależą od pory roku i świąt, dlatego przed wyjściem w góry trzeba sprawdzić aktualny komunikat parafii.

Co to jest akt erekcyjny?

Akt erekcyjny to dokument formalnie ustanawiający kościelną instytucję lub określający jej powstanie. W lokalnej opowieści o Witowie dokument odebrał w Wiedniu mieszkaniec wsi, który miał tam dotrzeć pieszo w czarnej cusze.

Czy w Witowie są inne historyczne kaplice?

Tak. Kaplica św. Anny na Płazówce pochodzi z 1881 r., a więc jest starsza od kościoła parafialnego. W Witowie znajduje się również kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa u Sióstr Córek Bożej Miłości, zbudowana w 1966 r.

Źródła i literatura

Jakie publikacje dokumentują historię świątyni?

Poniższe źródła pozwalają oddzielić potwierdzone fakty architektoniczne i organizacyjne od lokalnego przekazu zachowanego w dawnej kronice Witowa.

1. Visit Małopolska, Kościół Matki Boskiej Szkaplerznej w Witowie, dostęp 2026.
2. Archidiecezja Krakowska, Parafia MB Szkaplerznej w Witowie, karta parafii, 2022.
3. Wikipedia, Parafia Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie, dostęp 2026.
4. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1214 i 1217, Pallottinum, 1983.
5. „400 lat Witowa”, praca zbiorowa pod redakcją ks. Andrzeja Maryniarczyka SDB, wykorzystana w archiwum dawnej strony parafialnej.