W artykule
Droga krzyżowa na Płazówce - co to za miejsce?
Droga krzyżowa na Płazówce w Witowie prowadzi od mostu do kaplicy św. Anny z 1881 r., stojącej na stoku na wysokości około 1000 m n.p.m. Jej szczególną cechą są stacje malowane na szkle, zawieszone na drzewach. Według archiwalnego opisu parafialnego z września 2016 r. trasą przechodzi także nabożeństwo rekolekcyjne.
Czym droga na Płazówce różni się od kalwarii?
Droga na Płazówce nie jest kalwarią z szeregiem murowanych kaplic stacyjnych. To droga w plenerze, gdzie kolejne obrazy towarzyszą idącym między mostem a drewnianą kaplicą św. Anny. Właśnie drzewa, stok i widok w stronę Tatr nadają temu miejscu inny rytm niż nabożeństwu odprawianemu w kościele.
Witów leży w gminie Kościelisko, u wylotu Doliny Chochołowskiej. Płazówka należy do terenu Parafii Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie, prowadzonej przez Salezjanów SDB.
- Stacje na szkle - obrazy zawieszono przy drodze, a nie w osobnych budowlach.
- Płazówka - stok położony jest na wysokości około 1000 m n.p.m.
- Kaplica św. Anny - drewniana kaplica z 1881 r. stanowi cel przejścia.
- Witów - miejscowość leży na Podhalu, w powiecie tatrzańskim.
- Droga w plenerze - przejście wymaga uwzględnienia pogody i warunków podłoża.
Dlaczego to miejsce sprzyja spokojnemu przejściu stacji?
Na tej trasie nie trzeba spieszyć się od jednej odpowiedzi do drugiej. Obraz, kilka kroków leśną drogą i kolejny przystanek porządkują modlitwę bez potrzeby rozbudowanej oprawy. To dobry przykład pobożności ludowej związanej z konkretnym krajobrazem, a nie atrakcji stworzonej wyłącznie dla zwiedzających.
Kaplica i droga zasługują na spokojne zachowanie. Nie należy dotykać obrazów, przesuwać ich ani traktować miejsca jak dekoracji do głośnej sesji zdjęciowej.
- Cisza przy stacjach - pomaga uszanować osoby, które przyszły się modlić.
- Powolne tempo - pozwala zatrzymać się przy każdym obrazie na osobne rozważanie.
- Szacunek dla obiektów - chroni obrazy na szkle przed przypadkowym uszkodzeniem.
- Krótka modlitwa - wystarczy jedno zdanie rozważania i chwila milczenia.
Stacje malowane na szkle - jak wyglądają i skąd ta technika?
Stacje drogi krzyżowej na szkle są obrazami oglądanymi przez taflę szkła, choć artysta nakłada farbę po jej odwrotnej stronie. Technika wymaga odwróconej kolejności pracy: najpierw powstają detale, potem barwy i tło. Dzięki temu kontur oraz kolor ogląda się od strony gładkiej powierzchni.
Jak maluje się obraz na odwrocie szyby?
Malowanie na szkle zaczyna się od elementów, które w zwykłym obrazie powstałyby na końcu: twarzy, oczu, dłoni, ornamentu albo napisów. Dopiero później malarz nakłada większe płaszczyzny koloru i tło. Błędu nie da się łatwo przykryć kolejną warstwą. To technika wymagająca planu.
- Rysunek szczegółów - twarz, ręce i drobne elementy powstają jako pierwsze, ponieważ ogląda się je przez szkło.
- Kontur - wyznacza granice postaci, szat oraz symboli religijnych.
- Kolory lokalne - farba pokrywa kolejne fragmenty od detalu do większych powierzchni.
- Tło - nakłada się na końcu, aby nie zasłoniło wcześniej wykonanych elementów.
- Ogląd od strony szkła - dopiero po odwróceniu obrazu widoczna jest właściwa kompozycja.
Dlaczego malarstwo na szkle kojarzy się z Podhalem?
Malarstwo na szkle Podhale to rozpoznawalna część regionalnej sztuki ludowej, obecna między innymi w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Religijne przedstawienia, wyrazisty kontur i mocne barwy dobrze współgrają z drewnianym wnętrzem domu, kaplicy albo kościoła.
Nie zachowało się tu wiarygodne źródło podające autora, rok wykonania ani liczbę stacji na Płazówce. Uczciwiej zatrzymać się przy tym, co wiadomo: są to obrazy drogi krzyżowej malowane na szkle, zawieszone na drzewach przy trasie do kaplicy.
- Muzeum Tatrzańskie - prezentuje sztukę i kulturę Podhala, w tym tradycje malarstwa na szkle.
- Obraz religijny - przedstawia scenę przeznaczoną do kontemplacji, a nie tylko dekoracji.
- Szkło - chroni warstwę malarską od strony, z której patrzy odbiorca.
- Drzewo przy trasie - tworzy naturalne miejsce zatrzymania przy kolejnej stacji.
Droga krzyżowa należy do form pobożności ludu chrześcijańskiego, które powinny być rozwijane w harmonii z liturgią. - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1674, 1992
Trasa od mostu do kaplicy św. Anny - jak ją przejść?
Trasę drogi krzyżowej na Płazówce rozpoczyna się przy moście, a kończy przy kaplicy św. Anny. Archiwalny opis parafialny z 2016 r. wskazuje właśnie taki przebieg. Nie podaję długości ani czasu marszu, ponieważ nie ma tu rzetelnego, aktualnego pomiaru, a warunki podłoża zmieniają się wraz z pogodą.
Jak przejść drogę od mostu do kaplicy?
Zacznij przy moście, przeczytaj tytuł pierwszej stacji i idź dalej w spokojnym tempie, zatrzymując się przy każdym obrazie. W grupie jedna osoba może prowadzić modlitwę, a pozostałe odpowiadać lub zachowywać ciszę. Nie trzeba przechodzić trasy szybko ani wykonywać wszystkich tekstów w identycznej formie.
- Początek przy moście - rozpocznij modlitwę przed wejściem na drogę prowadzącą ku Płazówce.
- Stacja przy obrazie - zatrzymaj się przy każdej scenie malowanej na szkle.
- Krótka modlitwa - przeczytaj fragment Ewangelii albo jedno zdanie rozważania.
- Przejście w ciszy - zachowaj skupienie między kolejnymi stacjami.
- Finał przy kaplicy - zakończ drogę modlitwą dziękczynną lub chwilą milczenia.
Kim był ks. Jan Stopczyński?
Ks. Jan Stopczyński był pomysłodawcą i głównym fundatorem kaplicy św. Anny na Płazówce. Pochodził z Wróblówki, a później był proboszczem parafii św. Marii Magdaleny we Lwowie. Teren i drewno na budowę przekazali gospodarze z Płazówki.
Kaplica jest oszalowana i ma wieżę z neogotyckimi ozdobami. Ten skromny budynek dobrze pokazuje, że lokalna fundacja mogła łączyć pracę mieszkańców, drewno z okolicy i trwałą potrzebę miejsca modlitwy.
- Rok 1881 - wskazuje czas powstania kaplicy św. Anny.
- Ks. Jan Stopczyński - był głównym fundatorem przedsięwzięcia.
- Gospodarze z Płazówki - przekazali teren oraz drewno potrzebne do budowy.
- Wieża kaplicy - ma ozdoby nawiązujące do neogotyku.
Co znajduje się we wnętrzu kaplicy na Płazówce?
W latach 30. XX wieku miejscowy cieśla wykonał w kaplicy fisharmonię o 21 głosach i trzech manuałach, z imitacją piszczałek. Na instrumencie zachował się napis z datą 15 grudnia 1932 r. Archiwalny opis z 2016 r. wspomina również o wymienionym goncie i nowym płocie żerdziowym.
Kaplica ma swoją patronkę i własny rytm świąt. Jej znaczenie szerzej opisuje tekst święta Anna, patronka kaplicy na Płazówce.
- Fisharmonia - instrument ma 21 głosów oraz trzy manuały.
- Data 15.12.1932 - widnieje w napisie związanym z instrumentem.
- Gont - archiwalny opis odnotowuje jego wymianę.
- Płot żerdziowy - porządkuje otoczenie drewnianej kaplicy.
W jakie dni są drogi krzyżowe?
W polskich parafiach nabożeństwo drogi krzyżowej odbywa się najczęściej w piątki Wielkiego Postu oraz w Wielki Piątek. Nie jest to obowiązek wynikający z prawa kanonicznego, lecz utrwalona forma pobożności ludowej. Indywidualną drogę krzyżową można odprawić w każdym dniu roku.
Czy udział w drodze krzyżowej jest obowiązkowy?
Nie, udział w nabożeństwie drogi krzyżowej nie jest obowiązkiem takim jak uczestnictwo we Mszy świętej w niedzielę i święta nakazane. Jest modlitwą, która pomaga rozważać mękę Chrystusa, ale jej forma, miejsce i częstotliwość mogą być różne.
- Piątki Wielkiego Postu - są najczęstszym terminem wspólnotowych nabożeństw.
- Wielki Piątek - bywa dniem odprawiania drogi krzyżowej w wielu wspólnotach.
- Modlitwa indywidualna - może odbyć się przez cały rok.
- KKK 1674 - wymienia drogę krzyżową wśród form pobożności ludowej.
Kiedy parafia idzie drogą krzyżową na Płazówkę?
Według dawnej strony parafialnej parafialna droga krzyżowa na Płazówkę odbywa się w czasie rekolekcji wielkopostnych. Dokładny termin i godzina zmieniają się w zależności od roku, dlatego przed wyjściem należy sprawdzić bieżące ogłoszenia na oficjalnej stronie Parafii Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie.
Warto połączyć wizytę z poznaniem lokalnego kalendarza świąt. Daty odpustów porządkuje tekst trzy odpusty w Witowie: dolina, wieś i polana.
- Rekolekcje wielkopostne - są wskazanym w archiwalnym opisie czasem wspólnego przejścia.
- Oficjalne ogłoszenia - są właściwym miejscem sprawdzania aktualnej daty nabożeństwa.
- Wielki Post - pozostaje głównym okresem praktykowania nabożeństwa pasyjnego.
- Przejście indywidualne - nie wymaga oczekiwania na termin wspólnotowy.
Jak odmawiać Drogę Krzyżową?
Drogę krzyżową odmawia się przy 14 stacjach: najpierw zapowiada się scenę, następnie wypowiada aklamację, czyta krótki fragment lub rozważanie, modli się i przechodzi do kolejnego miejsca. Na Płazówce najprostszy układ to zatrzymanie przy obrazie, chwila ciszy oraz jedno konkretne zdanie modlitwy.
Jak wygląda jedna stacja krok po kroku?
Jedna stacja może trwać kilka minut: tytuł sceny, aklamacja, krótki tekst, osobista modlitwa i przejście dalej. Tradycyjna aklamacja brzmi: „Kłaniamy Ci się, Panie Jezu Chryste, i błogosławimy Tobie, żeś przez krzyż swój święty świat odkupić raczył”.
- Tytuł stacji - nazywa wydarzenie rozważane przy konkretnym obrazie.
- Aklamacja - kieruje modlitwę bezpośrednio do Chrystusa.
- Fragment Ewangelii - może pochodzić na przykład z J 19 albo Łk 23.
- Rozważanie - łączy scenę męki z osobistym rachunkiem sumienia.
- Modlitwa końcowa - zamyka stację przed przejściem do następnej.
- Pieśń lub cisza - daje grupie czas na spokojne przejście drogą.
Które stacje mają źródło w Ewangeliach?
Ewangelie opisują między innymi dźwiganie krzyża przez Jezusa, pomoc Szymona z Cyreny, płaczące niewiasty, obecność Maryi i umiłowanego ucznia pod krzyżem, śmierć oraz złożenie do grobu. Biblia Tysiąclecia wskazuje odpowiednio między innymi J 19,17-42 i Łk 23,26-49. Upadki Jezusa oraz spotkanie z Weroniką należą do tradycji nabożeństwa, nie do dosłownej relacji ewangelicznej.
- J 19,17 - opisuje Jezusa niosącego krzyż.
- Łk 23,26 - opisuje pomoc Szymona z Cyreny.
- Łk 23,27-31 - wspomina niewiasty idące za Jezusem.
- J 19,25-27 - pokazuje Maryję oraz ucznia pod krzyżem.
- Łk 23,46 - przekazuje słowa Jezusa przed śmiercią.
- J 19,38-42 - opisuje złożenie Jezusa do grobu.
Jakie rozważania wybrać na leśną drogę?
Na leśnej drodze najlepiej sprawdzają się krótkie rozważania drogi krzyżowej: jedno lub dwa zdania przy każdej stacji, fragment Ewangelii i chwila milczenia. Dłuższy tekst można zostawić na drogę powrotną albo przeczytać przed wyjściem, by nie rozpraszać grupy.
- Tekst biblijny - daje punkt wyjścia oparty na opisie męki Chrystusa.
- Krótka refleksja - ułatwia skupienie dzieciom i osobom idącym pod górę.
- Pieśń pasyjna - może połączyć kolejne stacje wspólnym śpiewem.
- Tekst z wydawnictwa katolickiego - pomaga korzystać z opracowania przygotowanego do modlitwy.
Czy z drogą krzyżową wiąże się odpust?
To zależy od spełnienia warunków wskazanych przez Kościół. Enchiridion Indulgentiarum z 1999 r. przewiduje odpust zupełny za pobożne odprawienie drogi krzyżowej przy prawnie erygowanych stacjach i po spełnieniu zwykłych warunków. Nie należy jednak zakładać, że same stacje na Płazówce mają taki status, ponieważ dostępne informacje tego nie przesądzają.
Odpust nie jest automatyczną nagrodą za wykonanie praktyki, lecz wiąże się z modlitwą, dyspozycją serca i warunkami określonymi przez Kościół. - Penitencjaria Apostolska, Enchiridion Indulgentiarum, 1999
- Spowiedź sakramentalna - należy do zwykłych warunków uzyskania odpustu zupełnego.
- Komunia święta - należy do warunków wskazywanych w nauce o odpustach.
- Modlitwa w intencjach Ojca Świętego - stanowi kolejny z warunków zwykłych.
- Wolność od przywiązania do grzechu - jest istotnym warunkiem duchowym.
Gdzie można obejrzeć Drogę Krzyżową?
Drogę krzyżową można zobaczyć na Płazówce pod gołym niebem oraz w kościele Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie, gdzie znajduje się rzeźbiona droga krzyżowa. Opis plenerowych stacji pochodzi z 2016 r., dlatego ich obecny stan najlepiej ocenić na miejscu, z poszanowaniem charakteru tego miejsca.
Czy kościół w Witowie ma własną drogę krzyżową?
Tak, w drewnianym kościele Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie znajduje się rzeźbiona droga krzyżowa. Regionalny portal Visit Małopolska podaje, że wystrój wnętrza z lat 80. XX wieku wykonał zakopiański rzeźbiarz Michał Gąsienica-Szostak, nie przypisuje jednak wprost autorstwa samych stacji temu artyście.
Kościół budowano w latach 1910-1912 według projektu Jana Tarczałowicza, a poświęcono 16 lipca 1912 r. O rzeźbiarzu i wnętrzu więcej mówi artykuł Michał Gąsienica-Szostak i wnętrze kościoła w Witowie.
- Kościół Matki Bożej Szkaplerznej - jest drewnianą świątynią w centrum Witowa.
- Rzeźbiona droga krzyżowa - znajduje się we wnętrzu kościoła parafialnego.
- Michał Gąsienica-Szostak - wykonał wystrój wnętrza z lat 80. XX wieku.
- Rok 1912 - oznacza datę poświęcenia kościoła.
Gdzie szukać innych miejsc modlitwy w okolicy?
Witów i jego okolice łączą miejsca modlitwy z górskim krajobrazem. W Dolinie Chochołowskiej stoi kaplica św. Jana Chrzciciela, a na Siwej Polanie znajduje się pamiątka związana z wizytą Jana Pawła II w Dolinie Chochołowskiej i Jarząbczej 23 czerwca 1983 r.
- Kaplica św. Jana Chrzciciela - znajduje się na Polanie Chochołowskiej.
- Kaplica św. Anny - stoi na Płazówce i zamyka trasę drogi krzyżowej.
- Krzyż Papieski - upamiętnia papieską obecność w tej części Tatr.
- Kościół w Witowie - pozwala zobaczyć rzeźbioną drogę krzyżową pod dachem.
Wątek papieskiej pamiątki rozwija tekst Krzyż Papieski na Siwej Polanie.
Skąd się wzięło nabożeństwo drogi krzyżowej?
Nabożeństwo drogi krzyżowej wyrasta z pielgrzymowania do Jerozolimy i modlitwy przy miejscach związanych z męką Chrystusa, zwłaszcza na Via Dolorosa. Z czasem chrześcijanie przenosili tę formę rozważania do Europy, aby można było modlić się przy stacjach także daleko od Ziemi Świętej.
Jaką rolę odegrali franciszkanie i Via Dolorosa?
Franciszkanie związani z Kustodią Ziemi Świętej odegrali ważną rolę w rozwijaniu nabożeństw pasyjnych przy miejscach męki Chrystusa. Via Dolorosa stała się dla pielgrzymów punktem odniesienia, choć współczesna forma 14 stacji kształtowała się stopniowo i nie jest prostą kopią jednej dawnej jerozolimskiej trasy.
- Jerozolima - była pierwotnym miejscem pielgrzymowania śladami męki Chrystusa.
- Via Dolorosa - pozostaje nazwą drogi kojarzonej z pasją Jezusa.
- Franciszkanie - opiekowali się miejscami chrześcijańskimi w Ziemi Świętej.
- Europa - przyjęła nabożeństwo w formie dostępnej dla osób nieodbywających pielgrzymki.
Dlaczego stacji jest czternaście?
Liczba 14 stacji utrwaliła się w czasach nowożytnych, a w XVIII wieku nabożeństwo szeroko upowszechniał św. Leonard z Porto Maurizio. Istnieje również biblijna droga krzyżowa, wykorzystująca wyłącznie sceny mające bezpośrednie oparcie w Ewangeliach. Jan Paweł II posłużył się taką formą w Koloseum w 1991 r.
- Czternaście stacji - to tradycyjny układ nabożeństwa obecny w większości kościołów.
- Św. Leonard z Porto Maurizio - przyczynił się do popularyzacji tej formy w XVIII wieku.
- Wersja biblijna - opiera kolejne rozważania na tekstach Ewangelii.
- Jan Paweł II - zastosował biblijną formę drogi krzyżowej w Koloseum w 1991 r.
Jak przygotować się do wyjścia na Płazówkę?
Na Płazówkę najlepiej wyjść w butach z wyraźnym bieżnikiem, z wodą i warstwą chroniącą przed chłodem. Stok leży na wysokości około 1000 m n.p.m., więc w czasie Wielkiego Postu droga może być mokra, błotnista albo oblodzona. Przy wieczornym nabożeństwie potrzebna jest latarka.
Co zabrać na drogę krzyżową w górach?
Zabierz obuwie terenowe, lekką kurtkę, wodę, telefon z naładowaną baterią i latarkę po zmroku. Tekst modlitwy można mieć na papierze lub w telefonie, ale ekran nie powinien przesłaniać uwagi dla drogi i stacji.
- Buty z bieżnikiem - zmniejszają ryzyko poślizgnięcia na błocie, śniegu lub lodzie.
- Latarka - pomaga bezpiecznie wrócić po nabożeństwie odbywającym się późnym popołudniem.
- Kurtka warstwowa - pozwala reagować na wiatr i zmianę temperatury na stoku.
- Woda - przydaje się nawet podczas spokojnego, krótkiego przejścia.
- Tekst rozważań - porządkuje modlitwę przy kolejnych stacjach.
Jak zachować się przy stacjach zawieszonych na drzewach?
Przy stacjach zachowaj ciszę, nie dotykaj obrazów i nie zdejmuj ich z mocowań. Jeśli idziesz z dzieckiem, opowiedz przy każdym obrazie jednym prostym zdaniem, co przedstawia scena. Taka rozmowa jest lepsza niż pośpiech albo próba przejścia całej drogi bez zatrzymania.
- Obrazy na szkle - wymagają ostrożności, ponieważ są częścią miejsca modlitwy.
- Dzieci - mogą przejść trasę, gdy tempo dostosuje się do pogody i ich możliwości.
- Parking przy kościele - według Visit Małopolska jest bezpłatny.
- Widok na Tatry - zachęca do krótkiego postoju przy kaplicy, bez zakłócania ciszy.
W okresie Bożego Narodzenia podobnej uważności wymaga oglądanie lokalnych dekoracji religijnych. Zobacz także szopkę bożonarodzeniową na zewnątrz.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy są drogi krzyżowe 2026?
W 2026 r. nabożeństwa drogi krzyżowej odbywały się zwyczajowo w piątki Wielkiego Postu oraz w Wielki Piątek. Godziny i lokalne terminy zmieniają się co roku, dlatego aktualne informacje dla Witowa należy sprawdzić w ogłoszeniach na witowparafia.pl.
Czy drogę krzyżową na Płazówce można przejść samemu?
Tak, trasę można przejść indywidualnie, z rodziną albo w małej grupie. Stacje są opisane jako zawieszone przy drodze od mostu do kaplicy św. Anny, więc naturalnie wyznaczają kolejne zatrzymania. Wspólne nabożeństwo rekolekcyjne ma natomiast osobny termin ogłaszany przez parafię.
Czym droga krzyżowa różni się od Gorzkich Żali?
Droga krzyżowa prowadzi przez kolejne stacje męki Jezusa, często od obrazu do obrazu. Gorzkie Żale są śpiewanym polskim nabożeństwem pasyjnym, odprawianym zwykle w kościele w niedziele Wielkiego Postu. Obie formy odnoszą się do męki Chrystusa, ale mają inną strukturę.
Czy na Płazówkę można iść z dziećmi?
Tak, jeśli dostosuje się tempo oraz ubranie do pogody i nawierzchni. Płazówka leży na stoku na wysokości około 1000 m n.p.m., dlatego wczesną wiosną mogą pojawić się śnieg, błoto albo lód. Dzieciom pomaga krótkie wyjaśnienie sensu każdej stacji.
Jakie pieśni śpiewa się podczas drogi krzyżowej?
Między stacjami często śpiewa się zwrotki pieśni „Któryś za nas cierpiał rany” albo „Stała Matka bolejąca”. W małej grupie nie trzeba śpiewać wszystkich zwrotek. Można wybrać jedną, powtarzaną po kilku stacjach, albo zastąpić śpiew chwilą ciszy.
Czy można oglądać stacje na Płazówce jak zabytkową trasę?
Można ją odwiedzić jako część lokalnego dziedzictwa, lecz warto pamiętać, że pozostaje miejscem modlitwy. Nie należy dotykać obrazów, hałasować ani przeszkadzać osobom przechodzącym drogę w skupieniu. Zdjęcia najlepiej robić dyskretnie i bez ingerowania w otoczenie.
Gdzie obejrzeć transmisję drogi krzyżowej z Rzymu?
Transmisje nabożeństwa z Koloseum pojawiają się w Wielki Piątek w mediach katolickich i na kanałach Stolicy Apostolskiej. Godzina oraz sposób transmisji zmieniają się co roku. Najbezpieczniej sprawdzić bieżący program w oficjalnych komunikatach Watykanu lub wybranego nadawcy.
Zofia Chowaniec - pochodzi z Nowego Targu, od dzieciństwa chodzi po Tatrach Zachodnich i od kilkunastu lat opisuje drewniane kościoły oraz kaplice Podhala.
Aktualizacja: październik 2026
Źródła i literatura
Źródła lokalne i regionalne
- Parafia Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie - oficjalna strona.
- Archiwalna strona parafii w Witowie w Internet Archive, opis kaplicy św. Anny na Płazówce, stan z września 2016 r.
- Visit Małopolska - Kościół Matki Boskiej Szkaplerznej w Witowie.
- Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem.
Źródła religijne
- Katechizm Kościoła Katolickiego, Pallottinum, 1992, nr 1674.
- Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Pallottinum, 2000, J 19,17-42 oraz Łk 23,26-49.
- Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, Dyrektorium o pobożności ludowej i liturgii, 2001.
- Enchiridion Indulgentiarum, Penitencjaria Apostolska, wydanie IV, 1999.




