Noc świętego Jana - letnie święto i odpust na Polanie Chochołowskiej

Spisała: Zofia Chowaniec · poprawiono 1.11.2026

W artykule

Noc świętego Jana to noc z 23 na 24 czerwca, wigilia uroczystości Narodzenia św. Jana Chrzciciela, z którą tradycja ludowa łączy dawną sobótkę: ogniska, wianki na wodzie i szukanie kwiatu paproci. Według strony parafii w Witowie (stan na październik 2026) odpust w kaplicy św. Jana Chrzciciela na Polanie Chochołowskiej w 2027 r. wypada w niedzielę 27 czerwca o 13:00.

Od dzieciństwa chodzę po Tatrach Zachodnich i Dolina Chochołowska zawsze kojarzyła mi się z tym jednym czerwcowym dniem, kiedy na polanie pod szczytami zbierają się ludzie z doliny i ze wsi. Piszę jako autorka niezależnego przewodnika, nie w imieniu parafii.

Na czym polega noc świętojańska?

Noc świętojańska to noc z 23 na 24 czerwca, w wigilię uroczystości Narodzenia św. Jana Chrzciciela, charakteryzująca się ogniskami, puszczaniem wianków na wodę i szukaniem kwiatu paproci. W kulturze ludowej łączy się z dawnym świętem nazywanym sobótką lub Kupałą, a Kościół nadał tej porze roku chrześcijańską treść, opisaną w Łk 1,57-66.

Sobótki, wianki i ogniska - zwyczaje ludowe

Zwyczaje świętojańskie różniły się w zależności od regionu, ale kilka powtarza się w opisach etnografów niemal wszędzie. Ogień i woda grają w nich główne role.

• Ogniska sobótkowe - palone na wzgórzach i nad wodą w najkrótsze noce roku, wokół nich śpiewano i tańczono.
• Skakanie przez ogień - zwyczaj przypisywany młodzieży, opisywany jako próba odwagi i zabawa par.
• Wianki puszczane na wodę - dziewczęta plotły je z ziół i kwiatów, a sposób, w jaki wianek płynął, odczytywano jako wróżbę.
• Szukanie kwiatu paproci - legenda mówiła o kwiecie zakwitającym tylko tej jednej nocy i dającym szczęście.
• Zbieranie ziół - bylicę, piołun i dziurawiec zawieszano w domach i oborach.
• Śpiewy sobótkowe - pieśni przy ogniu, które Jan Kochanowski przetworzył w XVI w. na cykl literacki.

Nie znam źródła, które opisywałoby palenie sobótek właśnie w Witowie, dlatego nie piszę o lokalnej odmianie tego zwyczaju. Wiadomo natomiast, że letni kalendarz parafii ma w czerwcu swój własny, kościelny punkt: odpust w Dolinie Chochołowskiej.

Kupała i sobótka - skąd te nazwy?

Nazwę „sobótka” tłumaczy się zwykle jako zdrobnienie od słowa sobota w dawnym znaczeniu dnia świątecznego, a „Kupała” to określenie znane głównie ze wschodniej Słowiańszczyzny, rozpowszechnione dziś także w Polsce jako „Noc Kupały”. Obie nazwy wskazują na świętowanie starsze niż chrześcijańska data 24 czerwca.

Ciekawostka z Witowa: kościół Matki Bożej Szkaplerznej ma wokół podcienie nawiązujące do dawnych „sobót”, jak podaje visitmalopolska.pl. To jednak inne znaczenie słowa. „Soboty” w budownictwie drewnianym to zadaszone obejścia wokół kościoła, a nie ogniska.

Jak noc świętojańską opisali Kochanowski i Kolberg?

Najsłynniejszy polski tekst o tej nocy to „Pieśń świętojańska o Sobótce” Jana Kochanowskiego: dwanaście panien śpiewa po kolei przy ogniu w Czarnolesie, a całość jest pochwałą wiejskiego życia. Drugie ważne źródło to Oskar Kolberg i jego wielotomowy „Lud”, wydawany od 1857 r., w którym zwyczaje doroczne opisane są region po regionie.

Kiedy wypada świętego Jana?

Świętego Jana wypada 24 czerwca: tego dnia Kościół obchodzi uroczystość Narodzenia św. Jana Chrzciciela, a noc świętojańska trwa z 23 na 24 czerwca. Data wynika z Ewangelii: w chwili zwiastowania Maryi Elżbieta była w szóstym miesiącu (Łk 1,36, Biblia Tysiąclecia), dlatego Jana świętuje się pół roku przed Bożym Narodzeniem.

Skąd się bierze data 24 czerwca?

Data 24 czerwca bierze się z rachunku sześciu miesięcy podanego przez św. Łukasza. Anioł mówi Maryi, że jej krewna Elżbieta „jest już w szóstym miesiącu” (Łk 1,36). Skoro Boże Narodzenie obchodzi się 25 grudnia, narodziny Jana liturgia umieszcza pół roku wcześniej.

Kto czyta ten serwis zimą, zna drugą połowę tej pary dat. O tym, jak wygląda grudzień pod Tatrami, piszę w tekście o tym, jak przebiegają święta na Podhalu.

Noc świętojańska a przesilenie letnie

Przesilenie letnie przypada zwykle 20 lub 21 czerwca, czyli kilka dni przed nocą świętojańską. To ono daje najkrótszą noc roku. Noc z 23 na 24 czerwca jest dłuższa zaledwie o kilka minut, więc różnicy gołym okiem nikt nie zauważy.

Wydarzenie	Data	Charakter	Źródło
Przesilenie letnie	zwykle 20-21 czerwca	zjawisko astronomiczne	kalendarz astronomiczny
Noc świętojańska	z 23 na 24 czerwca	zwyczaj ludowy, wigilia uroczystości	tradycja ludowa, Mszał Rzymski
Narodzenie św. Jana Chrzciciela	24 czerwca	uroczystość liturgiczna	Łk 1,57-66; Mszał Rzymski
Męczeństwo św. Jana Chrzciciela	29 sierpnia	wspomnienie liturgiczne	Mk 6,17-29
Narodzenie Pańskie	25 grudnia	uroczystość liturgiczna	Łk 1,36 (rachunek sześciu miesięcy)

• 24 czerwca - obok Jezusa i Maryi Jan jest jedynym świętym, którego narodziny Kościół obchodzi jako osobne święto.
• 23 czerwca wieczorem - liturgia wigilii uroczystości, z osobnym formularzem Mszy.
• 29 sierpnia - wspomnienie męczeńskiej śmierci Jana z rozkazu Heroda Antypasa.

Kim był św. Jan Chrzciciel?

Św. Jan Chrzciciel to syn kapłana Zachariasza i Elżbiety, krewny Jezusa, prorok głoszący nawrócenie i udzielający chrztu w Jordanie. Ewangelie opisują jego narodziny (Łk 1,5-25.57-66), działalność nad rzeką (Mt 3,1-17) i śmierć z rozkazu Heroda Antypasa (Mk 6,17-29). Katechizm nazywa go bezpośrednim poprzednikiem Pana (KKK 523).

Katechizm uczy, że św. Jan Chrzciciel jest bezpośrednim poprzednikiem Pana, posłanym, aby przygotować Mu drogę (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 523, wyd. polskie Pallottinum, 1994

Dlaczego Kościół obchodzi narodziny św. Jana?

Kościół obchodzi narodziny św. Jana, ponieważ Ewangelia opisuje je jako znak Bożego działania: starsi, bezdzietni rodzice, zapowiedź anioła i niemota Zachariasza, która ustępuje, gdy ojciec pisze na tabliczce „Jan będzie mu na imię” (Łk 1,63). Katechizm w punktach 717-720 pokazuje Jana jako proroka, przez którego Duch Święty przygotowuje lud na przyjście Mesjasza.

Narodzenie i ścięcie - dwa święta jednego patrona

Św. Jan Chrzciciel ma w kalendarzu dwa własne dni, a w liturgii pojawia się jeszcze w kilku innych miejscach. Dobrze je rozróżniać:

1. Narodzenie, 24 czerwca - uroczystość, najwyższa ranga obchodu w liturgii, z Mszą wigilii i Mszą w dzień.
2. Męczeństwo, 29 sierpnia - wspomnienie śmierci Jana, ściętego w więzieniu na prośbę córki Herodiady (Mk 6,17-29).
3. Chrzest Pański - święto Jezusa, nie Jana, ale w opisie Mateusza Jan stoi w samym centrum sceny nad Jordanem (Mt 3,13-17).
4. Adwent - w czytaniach Jan pojawia się jako głos wołający na pustyni.

Co znaczy „On ma wzrastać, a ja się umniejszać”?

To słowa Jana o Jezusie, zapisane w J 3,30: Jan mówi, że jego rola maleje, bo przyszedł Ten, którego zapowiadał. Tradycja chrześcijańska od dawna łączy to zdanie z kalendarzem: od końca czerwca dzień zaczyna się skracać, a od Bożego Narodzenia wydłużać.

„Potrzeba, by On wzrastał, a ja się umniejszał.” - Ewangelia według św. Jana 3,30, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, 2000

Co zakwita w Noc Świętojańską?

W Noc Świętojańską zakwitają zwykłe czerwcowe rośliny, przede wszystkim dziurawiec, nazywany zielem świętojańskim. Słynny kwiat paproci to legenda, nie botanika: paprocie rozmnażają się przez zarodniki i nie wytwarzają kwiatów. Opowieść o nim przetrwała w podaniach ludowych, które zbierali etnografowie tacy jak Oskar Kolberg, i w literaturze.

Czy paproć naprawdę kwitnie?

Nie. Paprocie należą do roślin zarodnikowych: na spodzie liści mają skupienia zarodni, z których wysypują się zarodniki, a nie nasiona. Kwiatu w sensie botanicznym nie wytwarzają nigdy, także w noc świętojańską.

Ziele świętojańskie i zioła zbierane w czerwcu

Czerwiec był w kulturze ludowej porą zbierania ziół. Kilka roślin pojawia się w opisach zwyczajów świętojańskich szczególnie często:

• Dziurawiec zwyczajny - ziele świętojańskie, zaczyna kwitnąć w czerwcu, a jego żółte kwiaty po roztarciu barwią palce na czerwono.
• Bylica pospolita - z niej plotło się przepaski i wianki, wieszane także nad drzwiami domu.
• Piołun - roślina o gorzkim zapachu, używana w zwyczajach ochronnych i w domowych zielnikach.
• Kwiaty łąkowe do wianków - rumianek, chabry i maki, czyli to, co akurat kwitło na miedzach.

Ten zwyczaj trzeba odróżnić od święcenia ziół 15 sierpnia, w uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Bukiety sierpniowe to błogosławieństwo w kościele, a czerwcowe zbieranie ziół to zwyczaj domowy. W Witowie 15 sierpnia ma jeszcze jeden, świecki wymiar: Wspólnota Leśna obchodzi wtedy na Siwej Polanie „Święto Lasu”, jak podaje Wikipedia w haśle o wsi.

Uroczystość Narodzenia św. Jana Chrzciciela w liturgii

Uroczystość Narodzenia św. Jana Chrzciciela to obchód najwyższej rangi w kalendarzu liturgicznym, przypadający 24 czerwca, charakteryzujący się dwoma formularzami Mszy, czytaniami o narodzeniu i nadaniu imienia oraz białym kolorem szat. Mszał Rzymski dla diecezji polskich (wyd. II, 1986) podaje osobno Mszę wigilii i Mszę w dzień uroczystości.

Ile Mszy ma uroczystość 24 czerwca?

Dwie: Mszę wigilii, odprawianą wieczorem 23 czerwca, oraz Mszę w dzień uroczystości 24 czerwca. Obie mają własne modlitwy i czytania. To wyróżnienie, bo osobny formularz wigilii mają w Mszale tylko największe obchody, m.in. Boże Narodzenie, Zesłanie Ducha Świętego i uroczystość świętych Piotra i Pawła.

Jakie czytania słychać w kościele 24 czerwca?

Sześć tekstów tworzy rdzeń obu Mszy, a w dzień uroczystości pierwsze czytanie pochodzi z Księgi Izajasza o słudze powołanym od łona matki. Zestaw według lekcjonarza wygląda tak:

1. Msza wigilii, pierwsze czytanie - Jr 1,4-10, powołanie Jeremiasza jeszcze przed narodzeniem.
2. Msza wigilii, Ewangelia - Łk 1,5-17, zapowiedź narodzin Jana dana Zachariaszowi w świątyni.
3. Msza w dzień, pierwsze czytanie - Iz 49,1-6, sługa Pański wezwany od urodzenia.
4. Msza w dzień, psalm - Ps 139, modlitwa do Boga, który zna człowieka od łona matki.
5. Msza w dzień, drugie czytanie - Dz 13,22-26, Paweł mówi o Janie jako poprzedniku Jezusa.
6. Msza w dzień, Ewangelia - Łk 1,57-66.80, narodziny, obrzezanie i nadanie imienia Jan.

Odpust na Polanie Chochołowskiej - kaplica św. Jana Chrzciciela

Kaplica św. Jana Chrzciciela stoi na Polanie Chochołowskiej w Dolinie Chochołowskiej, największej i najdłuższej dolinie polskich Tatr, leżącej w granicach Witowa (Wikipedia, hasło Witów). Według witowparafia.pl, stan na październik 2026, odpust w kaplicy odbędzie się 27 czerwca 2027 r. o 13:00. Dolina leży w Tatrzańskim Parku Narodowym.

Więcej o samej kaplicy i jej miejscu w parafii zebrałam w osobnym tekście: kaplica św. Jana Chrzciciela na Polanie Chochołowskiej. Według dawnej strony parafii z 2019 r. teren parafii obejmuje Dolinę Chochołowską do potoku Siwa Woda razem z kaplicą, schroniskiem PTTK i leśniczówką.

Kiedy jest odpust na Polanie Chochołowskiej?

W 2027 r. odpust na Polanie Chochołowskiej przypada w niedzielę 27 czerwca o 13:00, według strony witowparafia.pl w stanie na październik 2026. To pierwsza niedziela po uroczystości 24 czerwca, która w 2027 r. wypada w czwartek. Program i ewentualne zmiany parafia ogłasza na swojej stronie, więc przed wyjazdem sprawdź aktualny komunikat.

Jak dojść do kaplicy i sprawdzić godzinę Mszy?

Pierwszy krok to sprawdzenie dwóch stron: witowparafia.pl (godzina Mszy) i tpn.pl (zasady wstępu i opłaty). Według strony parafii, stan na październik 2026, w kaplicy odprawiana jest niedzielna Msza o 13:00 w sezonie od 24 czerwca do końca września.

Z Siwej Polany na Polanę Chochołowską idzie się kilka kilometrów doliną. Sama zawsze liczę zapas czasu, bo w dzień odpustu na drodze jest więcej ludzi niż zwykle. Mój porządek przygotowań wygląda tak:

1. Sprawdź godzinę Mszy na witowparafia.pl w tygodniu przed odpustem, nie w zeszłorocznych notatkach.
2. Sprawdź zasady wejścia do TPN na tpn.pl, w tym opłaty za wstęp i ewentualne ograniczenia ruchu.
3. Zaplanuj start z Siwej Polany albo wyżej; o tym, skąd wygodnie zacząć, piszę w tekście, którego bohaterką jest Polana Huciska.
4. Wyjdź z zapasem co najmniej godziny ponad czas marszu, bo w tłumie idzie się wolniej.
5. Weź okrycie przeciwdeszczowe, bo Msza odbywa się w górach, a pogoda na polanie zmienia się szybko.

Jeżeli po Mszy zostaje czas, dolina ma też swoją świecką historię, o której piszę osobno: pasterskie tradycje Doliny Chochołowskiej.

23 czerwca 1983 r. - Jan Paweł II w Dolinie Chochołowskiej

Według dawnej strony parafii z 2019 r. Jan Paweł II był w Dolinie Chochołowskiej i Jarząbczej 23 czerwca 1983 r., czyli w wigilię uroczystości Narodzenia św. Jana Chrzciciela. Ta sama strona wspomina, że później na Polanie Siwej stanął Krzyż Papieski upamiętniający 20-lecie wizyty. Gdzie dziś szukać pamiątek tamtego dnia, opisuję w tekście o tym, jakie zostały ślady Jana Pawła II na Jarząbczym Wierchu.

Trzy odpusty, trzy miejsca - dolina, wieś, polana

Parafia w Witowie ma trzy odpusty w trzech miejscach i wszystkie przypadają latem. Daty na 2027 r. według witowparafia.pl, stan na październik 2026:

Data	Godzina	Miejsce	Patron
27.06.2027 (niedziela)	13:00	kaplica na Polanie Chochołowskiej	św. Jan Chrzciciel
18.07.2027 (niedziela)	11:00	kościół w Witowie, odpust parafialny	Matka Boża Szkaplerzna
25.07.2027 (niedziela)	11:00	kaplica na Płazówce	św. Anna

• Dolina - kaplica św. Jana Chrzciciela na Polanie Chochołowskiej, pierwszy odpust lata.
• Wieś - drewniany kościół Matki Bożej Szkaplerznej, poświęcony 16 lipca 1912 r. (visitmalopolska.pl).
• Polana - kaplica św. Anny na Płazówce z 1881 r., ok. 1000 m n.p.m., według dawnej strony parafii.
• Po Płazówce - w ostatnią niedzielę lipca Witów organizuje „Witowiańsko Watra” (Wikipedia, hasło Witów).

Ludowa sobótka a święto chrześcijańskie - co je łączy?

Ludową sobótkę i święto chrześcijańskie łączy pora roku: Kościół nadał przedchrześcijańskiemu świętowaniu w szczycie lata nową treść, czyli narodziny poprzednika Chrystusa, i umieścił je 24 czerwca zgodnie z rachunkiem z Łk 1,36. Ogniska i wianki przetrwały obok liturgii jako element kultury, a wróżby Katechizm ocenia krytycznie (KKK 2116).

Liturgia, zwyczaj i wróżba - czym się różnią?

Liturgia, zwyczaj i wróżba to różne porządki, a ich mieszanie prowadzi do nieporozumień. Rozróżniam je tak:

• Liturgia - Msza wigilii i Msza w dzień uroczystości według Mszału Rzymskiego, z czytaniami z Łk 1.
• Pobożność ludowa - odpust w kaplicy patrona, procesja, modlitwa przy kaplicy w górach.
• Zwyczaj kulturowy - ognisko, śpiew i plecenie wianków, które same w sobie nie są praktyką religijną.
• Wróżba - odczytywanie przyszłości z płynącego wianka czy z ognia, czyli praktyka, którą Kościół odrzuca.

Co Kościół mówi o wróżbach w noc świętojańską?

Kościół nie potępia zabawy przy ognisku, natomiast wróżby odrzuca: KKK 2116 nie wspomina nocy świętojańskiej, ale dotyczy każdej praktyki, która ma odsłaniać przyszłość. Wianek na wodzie może więc pozostać gestem z dawnej kultury, jak u Kochanowskiego, dopóki nikt nie traktuje go jak wyroczni.

Katechizm każe odrzucić wszystkie formy wróżbiarstwa, czyli praktyki mające rzekomo odsłaniać przyszłość, bo kryje się w nich chęć panowania nad czasem i ludźmi, sprzeczna z czcią i zaufaniem należnym Bogu (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 2116, wyd. polskie Pallottinum, 1994

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie znajduje się głowa Jana Chrzciciela?

Kilka miejsc przechowuje relikwie przypisywane głowie św. Jana Chrzciciela, m.in. katedra w Amiens we Francji, rzymski kościół San Silvestro in Capite i Meczet Umajjadów w Damaszku. Kościół nie rozstrzyga autentyczności każdej z nich.

Czy noc świętojańska to święto pogańskie?

Nie w całości. Zwyczaje sobótkowe, takie jak ogniska i wianki, mają przedchrześcijańskie korzenie, ale data 24 czerwca to chrześcijańska uroczystość Narodzenia św. Jana Chrzciciela, oparta na Łk 1,36. Oba porządki od wieków funkcjonują obok siebie.

Czy na odpust na Polanie Chochołowskiej trzeba płacić za wejście?

Dolina Chochołowska leży w Tatrzańskim Parku Narodowym, który pobiera opłaty za wstęp według własnego cennika. Odpust nie zmienia zasad wejścia do parku. Aktualne ceny i reguły sprawdź na tpn.pl przed wyjściem.

Co to jest Witowiańsko Watra?

To lokalne wydarzenie organizowane w Witowie od 2001 r. w ostatnią niedzielę lipca, po odpuście na Płazówce, jak podaje Wikipedia w haśle o wsi. Nie jest związane z nocą świętojańską. Należy do letniego cyklu świąt, który w parafii zaczyna się czerwcowym odpustem w dolinie.

Czym różni się św. Jan Chrzciciel od św. Jana Apostoła?

To dwie różne osoby. Jan Chrzciciel to syn Zachariasza i Elżbiety, poprzednik Jezusa, czczony 24 czerwca i 29 sierpnia. Jan Apostoł to uczeń Jezusa, któremu tradycja przypisuje czwartą Ewangelię, a jego święto przypada 27 grudnia.

Co oznacza imię Jan?

Imię Jan pochodzi od hebrajskiego Jochanan i tłumaczy się jako „Bóg jest łaskawy”. W Ewangelii krewni dziwią się temu imieniu, bo nikt w rodzie tak się nie nazywał (Łk 1,61-63). Zachariasz potwierdza je na tabliczce i właśnie wtedy odzyskuje mowę.

Źródła i literatura

1. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000: Łk 1,5-80; J 3,30; Mt 3,1-17; Mk 6,17-29.
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. polskie Pallottinum, 1994, pkt 523, 717-720, 2116; vatican.va.
3. Mszał Rzymski dla diecezji polskich, wyd. II, Pallottinum, 1986: uroczystość Narodzenia św. Jana Chrzciciela, Msza wigilii i Msza w dzień.
4. Parafia Matki Bożej Szkaplerznej w Witowie, Odpusty 2027 oraz porządek Mszy świętych, stan na październik 2026.
5. Witów (powiat tatrzański), Wikipedia, dostęp październik 2026.
6. Kościół Matki Boskiej Szkaplerznej, Witów, visitmalopolska.pl, dostęp październik 2026.
7. Tatrzański Park Narodowy, tpn.pl: zasady udostępniania i opłaty, 2026.
8. Oskar Kolberg, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, seria wydawana od 1857 r.; Instytut im. Oskara Kolberga.
9. Jan Kochanowski, Pieśń świętojańska o Sobótce, XVI w.
10. Dawna strona parafiawitow.pl (kopia w Internet Archive, 2019), oparta na pracy zbiorowej „400 lat Witowa” pod red. ks. Andrzeja Maryniarczyka SDB.